Maxay horumarka degdegga ah iyo awoodda militari ee sii kordhaysa ee Xuutiyiintu "madax-xanuun" ugu tahay Sucuudiga?

Muddo dhowr maalmood gudahood ah horraantii Septembar, dadaalladii militari, diblomaasiyadeed iyo dhaqaale ee Sucuudigu muddo ka badan toban sano ka waday Yemen ayaa u muuqday inay burburayaan.

Arrintan ayaa timid kadib markii ciidamada dowladda Yemen ee caalamku aqoonsan yahay ay dib uga gurteen deegaano ay gacanta ku hayeen, xilli Xuutiyiintu si degdeg ah dhul ugu qabsanayeen.

Ururka Ansaarullaah, oo loo yaqaan Xuutiyiinta, ayaa qabsaday inta badan xeebaha galbeed ee Yemen ee ku teedsan Badda Cas, waxayna ciidamadoodu u sii gudbeen dhanka Bab al-Mandab.

Bab al-Mandab waa marin-biyood istiraatiiji ah oo isku xira Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed. Waxa uu sidoo kale noqday marinka ugu muhiimsan ee dhoofinta shidaalka iyo ganacsiga Sucuudiga, kadib markii Iiraan ay xirtay marin-biyoodka Hormuz dabayaaqadii Febraayo.

Horumarka Xuutiyiinta ayaa yimid toddobaadyo kaddib markii ay ku dhawaaqeen inay xannibaad dhinaca badda ah ku soo rogeen Sucuudiga.

Kadib waxaa dhacay weerarro loo adeegsaday gantaallo iyo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn, kuwaas oo lagu bartilmaameedsaday magaalooyin iyo xarumo tamareed oo ku yaalla Sucuudiga.

Qaar ka mid ah weerarradaas waxaa sheegtay kooxo hubeysan oo Ciraaqi ah oo la sheegay inay xiriir la leeyihiin Iiraan.

Dr. Caziz Al-Ghoshian oo ka tirsan golaha caalamiga ah ee Gacanka ee Riyadh ayaa sheegay in xaaladda hadda jirta ay tahay sida "riyo xun oo rumoowday."

"Dhiigga dhaqaalaha Sucuudiga, oo ah dhoofinta shidaalka, ayaa si weyn dagaalku u saameeyay," ayuu u sheegay BBC News.

"Way adag tahay in la qiyaaso xaalad ka sii daran tan," ayuu yiri.

Kadib markii la xiray marin-biyoodka Hormuz, Sucuudigu wuxuu ku tiirsan yahay dhuumaha shidaalka ee East-West, si uu Shidaalka ceeriin ugu qaado dekedda Yanbu ee ku taalla Badda Cas.

Sida ay sheegtay Hay'adda Wadamada Dhoofiya Shidaalka ee OPEC, ilaa 80 boqolkiiba dhoofinta Shidaalka ceeriin ee Sucuudiga ayaa ku wajahan suuqyada Aasiya. Arrintan ayaa sii kordhisay muhiimadda istiraatiijiyadeed ee Bab al-Mandab.

Balse labadii toddobaad ee lasoo dhaafay, ciidamada Xuutiyiintu waxay qabsadeen fariisimo ay dowladda Yemen ku lahayd magaalada Makha iyo Dhabab, sidoo kalena waxay xoojiyeen gacan-ku-hayntooda jasiiradda istiraatiijiga ah ee Param, oo ku taalla bartamaha marin-biyoodka.

Xuutiyiintu waxay horey gacanta ugu hayeen inta badan waqooyiga Yemen ee xuduudka la leh Sucuudiga, halkaas oo maamulkoodu uu ka hawlgalo caasimadda Sanca.

Sannadkii 2015-kii, Sucuudigu wuxuu sameeyay isbahaysi milatari oo ujeeddadiisu ahayd in dib loogu soo celiyo xukunka dowladda Yemen.

Sida ay Qaramada Midoobay sheegtay, kadib markii isbahaysiga uu hoggaaminayay Sucuudigu bilaabay hawlgallada militari, waxaa la fuliyay kumannaan duqeyn cirka ah, kuwaas oo lagu dilay tobannaan kun oo qof. Arrintaasna waxaa si weyn loogu dhaliilay isbahaysiga.

Sannadkii 2021-kii, madaxweynihii Mareykanka Joe Biden wuxuu joojiyay taageerada Mareykanka ee hawlgallada weerarka ah ee Yemen, oo ay ku jireen iibinta hubka la xiriira hawlgalladaas.

Sida wararku sheegayaan, dagaalka ayaa ilaa hadda waxaa ku dhintay in ka badan 150,000 oo qof, wuxuuna sababay xaalad bani'aadantinimo oo aad u daran. Qiyaastii 4.8 milyan oo qof ayaa ku barakacay guryahooda, halka 19.5 milyan oo qof, oo u dhiganta kala bar dadka dalka, ay u baahan yihiin nooc ka mid ah gargaarka bani'aadantinimo.

Kadib xabbad-joojintii 2022-kii, waxaa jiray dhowr sano oo xasillooni ah, balse horumarradii milatari ee Xuutiyiinta ee dhawaan dhacay ayaa muujinaya in kooxdu ay sii kordhisay awooddeeda militari iyo tan abaabul.

"Maanta ma aragno oo keliya koox khibrad leh, abaabulan oo nidaamsan, balse sidoo kale koox adeegsanaysa tignoolajiyada casriga ah, sida sirdoonka macmalka ah, oo ay u adeegsanayso fariimaha iyo xulashada bartilmaameedyada," ayay Dr Elizabeth Kendall oo ka tirsan Jaamacadda Cambridge u sheegtay BBC News.

Saraakiil ka tirsan Sucuudiga iyo Mareykanka ayaa Iiraan ku eedeeyay inay Xuutiyiinta u tahriibiso hub ay ka mid yihiin diyaaradaha aan duuliyaha lahayn, gantaallada cruise-ka iyo gantaallada ballistic-ga, taas oo ay sheegeen inay jebinayso cunaqabateynta hubka ee Qaramada Midoobay.

Iiraan ayaa beenisay inay Xuutiyiinta siiso hub, waxayna sheegtay inay kaliya siiso taageero siyaasadeed.

Hase yeeshee, sida uu sheegay Machadka Talyaaniga ee Daraasaadka Siyaasadda Caalamiga ah, Iiraan ayaa ka caawisay Xuutiyiinta inay Yemen ka sameystaan warshado lagu soo saaro diyaaradaha aan duuliyaha lahayn.

Sida laga soo xigtay Xarunta La-dagaallanka Argagixisada ee Akadeemiyadda Militariga Mareykanka ee West Point, Xuutiyiintu waxay sidoo kale taageero ka heleen Xisbullahta Lubnaan.

Xuutiyiinta laftoodu waxay diiddan yihiin aragtida ah inay raacayaan ajande ay Iiraan leedahay.

Fareeh al-Moslemy oo ka tirsan Chatham House, oo ah Machadka Boqortooyada ee Arrimaha Caalamiga ah, ayaa sheegay in horumarka Xuutiyiinta ee dhanka Bab al-Mandab uu xoojiyay saameynta Tehran ee gobolka.

"Iiraan hadda waxay heshiisyada iyo wada-xaajoodyada ay la leedahay Mareykanka ku leedahay saameyn ka badan tii ay hore u lahayd," ayuu yiri.

Balse Kendall ayaa BBC News u sheegtay: "Xitaa haddii aysan jirin taageerada Iiraan, waxaan filayaa in Xuutiyiintu ay sii wadi lahaayeen waxa ay hadda sameynayaan. Waxay leeyihiin ujeeddooyin iyo dano u gaar ah. Waqtigan xaadirka ah, ujeeddooyinkaas waxay u muuqdaan inay ku saabsan yihiin lacag, saameyn iyo ugu dambeyn in loo aqoonsado awood siyaasadeed."

"Xuutiyiintu ma awoodi lahaayeen inay heerkan ku shaqeeyaan haddii aysan haysan hub, tababar iyo xog sirdoon oo ka yimaada Iiraan, balse ma cadda in Iiraan ay si toos ah u maamusho ama u amar siiso Xuutiyiinta."

Xuutiyiintu waxay Sucuudiga ku eedeeyeen inuu maalmihii u dambeeyay duqeymo badan oo cirka ah ka fuliyay bartilmaameedyo ku yaalla Yemen.

Maamulka madaxweynihii hore ee Mareykanka Joe Biden ayaa Xuutiyiinta ka saaray liiska Mareykanka ee ururrada argagixisada shisheeye, wax ka yar bil kadib markii uu xilka qabtay Janaayo 2021.

22-kii Janaayo 2025, Madaxweyne Donald Trump ayaa dib ugu celiyay Xuutiyiinta liiskaas.

Si kastaba ha ahaatee, Madaxweyne-ku-xigeenka Mareykanka J.D. Vance ayaa dhawaan sheegay in Washington ay wadahadallo toos ah la yeelatay Xuutiyiinta oo ku saabsan xaaladda ugu dambeysay ee Yemen.

Wuxuu intaas ku daray in Mareykanku uu walaac ka qabo qabsashada Xuutiyiinta ee jasiiradda Perm, isla markaana uu si dhow ula socdo xaaladda.

Hadallada Vance ayaa yimid kadib markii Trump uu sheegay in Xuutiyiintu Washington ka codsadeen inaysan faragelin Yemen, ayna ku adkeysteen inaysan doonayn dagaal militari oo ay la galaan Mareykanka.

14-kii Septembar, Admiral Brad Cooper, oo ah taliyaha Taliska Dhexe ee Mareykanka, ayaa booqday Sucuudiga, halkaas oo uu kula kulmay dhaxal-sugaha Sucuudiga, Maxamed bin Salmaan.

CNN ayaa soo xigatay ilo xog-ogaal ah oo sheegay in Maxamed bin Salmaan uu Trump laba jeer la hadlay, isla markaana uu ka codsaday inuu oggolaado duqeymo militari oo lagu qaado Xuutiyiinta. Sida wararku sheegayaan, Trump ayaa codsigaas diiday.

"Arrintani waxay muujinaysaa sida ay Sucuudigu uga niyad-jabsan yihiin xiriirka dhinaca amniga ee ay la leeyihiin Mareykanka," ayuu Al-Ghashian u sheegay BBC News.

"Mas'uuliyiinta Sucuudigu waxay fahamsan yihiin inaysan ku tiirsanaan karin oo keliya Mareykanka," ayuu yiri.

Afhayeenka Xuutiyiinta, Mohammed Abdulsalam, ayaa sheegay in tallaabooyinka ay dhawaan qaadeen aysan khatar ku ahayn maraakiibta caalamiga ah ee isaga kala goosha gobolka.

Wuxuu sheegay in tallaabooyinkaas ay sidoo kale joogsan doonaan marka ay dhammaato, sida uu sheegay, go'doominta Sucuudigu ku hayo Yemen iyo weerarrada lagu qaadayo dalka.

Wuxuu intaas ku daray in maraakiibta iyo ganacsiga caalamiga ah ee mara Badda Cas iyo Bab al-Mandab ay ammaan yihiin.

Hadda, iyadoo diblomaasiyadda Sucuudigu ay isku dayayso inay hesho taageero caalami ah, dagaalyahannada Ansaarullaah ayaa sii xoojinaya gacan-ku-hayntooda meelaha laga soo galo Badda Cas.

Riyaad waxaa sii kordhaya walaaca ah in haddii tallaabo la qaadi waayo maanta, ay berri adkaan karto ama xitaa suurtagal noqon weydo in tallaabo la qaado.