Tuulo cabsi ku seexata: weerarrada ay Falastiiniyiintu kala kulmaan dadka la deegaameeyey

Albaabka birta ah ee ugu weyn guriga qoyska Abu Alia, oo ku yaalla tuulada Al-Mughayyir ee Daanta Galbeed, ayaa u adkaystay weerarro ay geysteen dadka degsiimooyinka Yuhuudda (settlers) oo badankoodu dhalinyaro ahaa; birta ayaa dhawaaqaysay mar kasta oo ay si isdaba-joog ah ugu garaacayeen ulo.

Hase yeeshee, caydii iyo erayadii xumaa ee labada dhinac ay is-dhaafsadeen maalintaas ayaa ka gudbay xuduudda albaabkaas.

Cay aad u xun oo ku dhawaad isku mid ah, luqadaha Cibraaniga iyo Carabiga, ayaa waxaa si jees-jees ah u adeegsaday dhalinyaro Yuhuud ah oo si caro leh u garaacayay albaabka, xilli nin Falastiini ah oo dhinaca kale ee albaabka taagnaa uu dhacdadaas ku duubayay taleefankiisa.

Albaabkan oo ku yaalla duleedka Al-Mughayyir, ayaa toddobaad kasta safka hore kaga jiray halganka loogu jiro Daanta Galbeed ee la haysto.

Weerarrada noocan ah ee dadka degsiimooyinka Yuhuudda ay ku hayaan guryaha Falastiiniyiinta ayaa ah dhacdo soo noqnoqota toddobaad kasta oo ka dhacda aaggan.

Markii aan maalintaas gaarnay Al-Mughayyir, iska-hor-imaadkii ka dhacayay xarunta Abu Alia ayaa mar horeba billowday.

Ciidamada Israa'iil iyo booliiska xuduudaha ayaa mar horeba ku jiray howlgallo roondo ah, dadka deegaankuna way ka cararayeen guryahooda; halkaas ayaa askarta sida dadka degsiimooyinka sharci-darrada ah dhistay waxaa loo arkaa cadow.

Si kastaba ha ahaatee, isku dayga looga baxsanayo askarta Israa'iil waxay ahayd khatar weyn.

Dadka deegaanka, shaqaalaha caafimaadka iyo saxafiyiin ayaa la toogtay intii lagu jiray hawlgallada militariga Israa'iil ee Daanta Galbeed.

Xaaladdan waxaa loo arkaa mid caadi ah dhammaadka usbuuca ee tuulooyinka al-Mughayyir iyo kuwa kale ee Daanta Galbeed, inkastoo si dhif ah looga hadlo warbaahinta maxalliga ah.

Waxaan ku qaadannay toddobaad agagaarka al-Mughayyir iyo tuulada deriska la ah ee Khirbet Abu Falah si aan u aragno sida noloshu u tahay bulshadaas, ama xitaa hal qoys oo keliya.

Natiijooyinka baaritaankayagu waxay muujinayaan sida koontaroolka aaggan ay si degdeg ah isugu beddelayso, iyo sida weerarrada dadka deggan aagga ay qayb uga yihiin qorshe qaran oo ballaaran oo loogu talagalay in dhulka Daanta Galbeed lagu hoos geeyo gacanta Israa'iil.

Tan iyo markii ay qabsatay Daanta Galbeed sanadkii 1967 intii lagu jiray dagaalkii Bariga Dhexe, Israa'iil waxay dhistay in ka badan 100 degsiimo oo ay ku nool yihiin in ka badan nus milyan oo Yuhuud ah dhul ay Falastiiniyiintu u rabaan inay ku noolaadaan mustaqbalkooda.

Dadka Yuhuudda ah qaarkood ayaa sidoo kale sameeyay boqolaal degsiimo aan rasmi ahayn - badanaa waxay ka bilaabmaan hal teendho ama gaari xamuul ah oo saaran buur dusheeda ah, badanaana waxay ku dhow yihiin guryaha Falastiiniyiinta. Labada degsiimo ee rasmiga ah ee Israa'iil iyo degsiimooyinkan aan rasmiga ahayn waa sharci darro sida uu dhigayo sharciga caalamiga ah.

Ra'iisul Wasaaraha Israa'iil Benjamin Netanyahu wuxuu ku tilmaamay kuwa fulinaya weerarrada degitaanka, koox yar oo dhallinyaro ah oo xun: "150 dambiilayaal dhallinyaro ah," ayuu ugu yeeray, ama "70 dhallinyaro ah oo ka soo jeeda qoysas kala go'ay."

Dadkii jebiyay Sabtidii albaabka guriga Abu Alia ee ku yaalla al-Mughayyir waxay u muuqdeen inay ahaayeen rag dhallinyaro ah, laakiin gelinkii hore ee maalintaas, koox la deegaameeyey ayaa soo saartay baaq baraha bulshada la soo dhigay si ay "u saaraan cadowga," iyagoo ku daraya qoraallo ka yimid 'Tawreed'.

Dadkii degganaa deegaannada Yuhuudda ee maalintaas Sabtida ah burburiyay iridda guriga Abu Alia ee ku yaalla al-Mughayyir waxay u muuqdeen rag da' yar, balse horraantii maalintaas, koox ka mid ah dadkaas degganaa deegaannada Yuhuudda ayaa baraha bulshada ka dirtay baaq ku saabsan "in la cayriyo cadowga," iyagoo adeegsanaya qoraallo laga soo xigtay kitaabka Towraadka.

"Haddii aydnaan hortiinna ka cayrin dadka dhulka deggan, kuwa aad ka tagtaan waxay noqon doonaan sida qodax indhihiinna iyo dhinacyadiinna ka mudda," ayaa lagu yiri qoraalkaas.

Waxaana ka dambeeyay wajiyadaas da'da yar ee joogay iridda guriga ee al-Mughayyir dad kale oo ka mid ah dadka degganaa deegaannada Yuhuudda oo da' ahaan ka waaweynaa—kuwaas oo ugu yaraan mid ka mid ahi uu hubaysnaa—iyagoo garab taagnaa askarta Israa'iil meel aan guriga ka fogayn.

Falastiiniyiinta ku nool Daanta Galbeed ayaa aaminsan in askarta Israa'iil ay taageerayaan dadka degsiimooyinka (settlers-ka) ee ku soo xad-gudbaya guryahooda.

Muuqaal ay duubeen qoyska Abu Alia ayaa muujinaya askar si deggan u dhex maraya goob uu ay xaalad ka jirto. Xaaladdu waa mid aan faa'iido lahayn: dhalinyaro ayaa marar badan rabshado ka wada iridda, iyadoo haweeney gudaha joogta ay ku qaylinayso inay baxaan.

Askarta la taagan iridda ayaan isku dayin inay wax ka weydiiyaan ama xiraan dadka weerarka geysanaya, mana qaadaan ulaha ay wataan.

Muuqaalka, oo laga duubay guriga Abu Alia, ayaa u muuqda mid muujinaya dhalinyaro ka tirsan dadka degsiimooyinka oo burburinaya xayndaabka ku wareegsan guriga, iyadoo askartu ay goobta ka daawanayaan iyagoon wax tallaabo ah qaadin.

Waxaan wax ka weydiinay Ciidamada Difaaca Israa'iil (IDF) dhacdooyinkan. Ma aysan bixin faahfaahin ku saabsan dhacdooyinka, balse waxay jawaab guud ku sheegeen inay baarayaan eedeymaha la xiriira burburka hantida.

Rafeeq Abu Alia, oo ka mid ahaa xubnihii qoyska ee guriga ku sugnaa maalintaas, ayaa u sheegay BBC-da in weerarku uu u dhacay qaab horey loo yaqaanay.

"Subaxnimadii hore ee maanta ayay yimaadeen... Waxaa jiray afar qof oo degganayaal Yuhuud ah (settlers) kuwaas oo hubeysnaa. Kadibna waxaa yimid degganayaal kale oo hareereeyay guriga, iyagoo na caayaya oo nagu jeesjeesaya," ayuu yiri. "Waxay la yimaadeen ciidamada. Askartii ayaa soo galay, waxaana ku xigay degganayaashii. Ciidamadii ayaa garaacay dadkii guriga ku jiray."

Waxaan duubnay muuqaal muujinaya askar isku dayaya inay jebiyaan iridda guriga qoyska Abu Alia maalintaas, iyadoo ay ag taagan yihiin degganayaal Yuhuud ah. Kadibna waxaan aragnay shaqaale dayactiraya iriddii jabtay.

Dhaqaatiirta ayaa u sheegay BBC-da inay daweeyeen dhowr Falastiiniyiin ah oo ay soo gaareen dhaawacyo ka dhashay gaaska dadka ka ilmeysiiya iyo garaacis, isla markaana qof kale loo qaaday isbitaalka ka dib markii uu soo gaaray dhaawac rasaas ah.

Ciidamada Israa'iil (IDF) ayaa sheegay in askartoodu ay maalintaas ku sugnaayeen deegaanka al-Mughayyir, iyagoo ka jawaabaya warbixino ku saabsan iska-horimaadyo dhexmaray Falastiiniyiin iyo dad rayid ah oo Yuhuud ah.

Waxay sheegeen in askartu ay galeen guri ku yaalla tuulada si ay u baaraan dad looga shakisan yahay inay dhagxaan tuurayeen, isla markaana ay xireen hal qof oo ku lug lahaa wax ay ugu yeereen "rabshado iyo qalalaase".

Waxay sheegeen inay baarayaan eedeymaha ku saabsan rabshadaha ay geysteen ciidamada.

Waxay sidoo kale sheegeen in Falastiiniyiin wajiyada soo duubtay ay dhagxaan ku tuureen askarta xaalad ku qasabtay ciidamada inay rasaas furaan si ay u baabi'iyaan khatarta, isla markaana "la aqoonsaday khatartii", taas oo ka dhigan in qof la toogtay.

Xeerarka hawlgallada ee ciidamada Israa'iil ee Daanta Galbeed ayaa la dabciyay si loogu oggolaado ciidamada inay tallaabo adag ka qaadaan Falastiiniyiinta dhagxaanta tuuraya, ka dib weerarradii ay Xamaas hoggaaminaysay ee lagu qaaday Israa'iil 7-dii Oktoobar 2023, kuwaas oo horseeday dagaalkii Qasa.