Трамптын Гренландияны басып алуу тууралуу коркутууларынан кийин АКШ менен Дания мунасага келишти

АКШ менен Дания Гренландиянын коопсуздугу боюнча келишимге жетишкенин жарыялашты. Бул келишим президент Дональд Трамптын аймакты күч менен басып алуу боюнча коркутууларынан улам чыккан дипломатиялык талашты жөнгө салды. Келишимге кийинки жумада кол коюлат.

АКШ президенти Дональд Трамп келишим АКШга Гренландиядагы "коопсуздук жана башка маселелер боюнча туруктуу көзөмөлдү" камсыз кыларын билдирди.

Даниянын премьер-министри Метте Фредериксен келишим "Арктикадагы жана Түндүк Атлантикадагы жалпы коопсузсуздукту бекемдей турганын", ошондой эле "Королдуктун эгемендигин жана аймактык бүтүндүгүн, Гренландия элинин өз тагдырын өзү аныктоо укугун тааный турганын" белгиледи. Ал документтин конкреттүү жоболору боюнча комментарий берген жок.

Келишим Трамптын Гренландияны "басып алуу" тууралуу бир нече айга созулган коркутууларынан кийин жетишилди. Анын айтымында, арал, стратегиялык жайгашуусу жана минералдык ресурстары менен АКШнын улуттук коопсуздугу үчүн өтө маанилүү.

Трамп Truth Social тармагындагы билдирүүсүндө келишим "АКШ үчүн эч кандай чыгым алып келбей турганын" жана АКШга "Гренландиянын коопсуздугун камсыз кылуу жана коргоо" үчүн "зарыл болгон бардык чараларды көрүүгө" мүмкүнчүлүк берерин жазды.

"АКШ Дания жана Гренландия менен келишим түзгөнүн жарыялоого кубанычтамын. Ага ылайык, АКШ Гренландиянын коопсуздугу жана башка маселелер боюнча туруктуу көзөмөлгө ээ болот. Келишим АКШны тынчсыздандырган көптөгөн маселелерди толугу менен эске алат. Бул келишим АКШ үчүн эч кандай чыгым алып келбейт", - деп жазды Трамп.

Анын айтымында, келишимде АКШнын бир дагы атаандашы Вашингтондун макулдугусуз Гренландияда аскердик күчтөрүн кармай албайт же аралдын экономикасына инвестиция сала албайт деген шарт каралган.

"Мындан ары АКШнын бир дагы атаандашы биздин жазуу жүзүндөгү уруксатыбызсыз Гренландияда база түзө албайт, аскердик күчтөрүн жайгаштыра албайт же аралга олуттуу инвестиция сала албайт", - деди Трамп.

Даниянын премьер-министри Метте Фредериксен келишимге кийинки аптада БУУнун Башкы ассамблеясында кол коюларын ырастады.

Дания өкмөтүнүн башчысы келишим мыйзам чыгаруучулардын макулдугун талап кыларын жана "күчүнө кириши үчүн парламентте зарыл болгон процедуралардан өтүшү керектигин" да кошумчалады.

Гренландиянын өкмөтүнүн төрагасы Йенс-Фредерик Нильсен келишимди кубаттады. Анын айтымында, "Гренландиянын, Даниянын жана АКШнын коопсуздугун камсыздап, бекемдей турган келишимге кол коюуга даярдык кубандырат".

"Келишим Гренландиянын кызыкчылыктарын жана биздин эл аралык кызматташтыктагы ордубузду тааныйт. Бул баарыбыз үчүн пайдалуу", - деп белгиледи Нильсен.

АКШнын мамлекеттик катчысы Марко Рубио келишимди "тарыхый келишим болду" жана "АКШ менен америка эли үчүн чоң жеңиш" деп атады.

"Бул келишим Гренландиядагы улуттук коопсуздукка байланыштуу көйгөйлөрүбүздү биротоло жана кайтарылгыс түрдө чечет", - деди ал Fox News телеканалына берген маегинде.

Трамп бир нече ай бою Гренландияны көзөмөлүнө алууга аракет кылып, аны сатып алууну сунуштап, күч менен басып алуу тууралуу коркутуп да келди. Бул Данияда жана НАТОнун башка өлкөлөрүндө нааразылык жаратты. Трамп болсо "Гренландияга ээлик кылуу жана аны көзөмөлдөө АКШнын улуттук коопсуздугу үчүн абсолюттук зарылчылык" экенин айтып келди.

Гренландия Түндүк Америкадан Европага барчу эң кыска жолдо жайгашкандыктан, АКШ үчүн стратегиялык мааниге ээ. Ошондой эле аралда АКШнын ири космостук борбору жайгашкан.

Трамп Гренландия АКШны Орусия менен Кытайдын ракеталык чабуулдарынан коргоого багытталган "Алтын купол" аттуу ракетага каршы коргонуу системасын түзүү планы үчүн зарыл дейт. Анын айтымында, Вашингтондун европалык өнөктөштөрү бул долбоорго кызматташтык кылса болмок.

АКШ менен Даниянын ортосундагы келишимдин тексти азырынча жарыялана элек. Би-би-си комментарий алуу үчүн Даниянын элчилигине жана Ак үйгө кайрылды.

Би-би-синин кабарчылары белгилегендей, бул келишимдин 1951-жылы Дания менен түзүлгөн келишимден айырмасы эмнеде экени азырынча белгисиз. Ал келишимге ылайык, АКШ Гренландияга каалаганча аскер жөнөтө алат.

АКШнын 100дөн ашуун аскер кызматкери аймактын түндүк-батышындагы Питуффик базасында туруктуу жайгашкан.

Гренландия автономдуу статуска ээ. Ал Дания жана Фарер аралдары менен катар Дания Королдугун түзгөн үч аймактын бири болуп саналат.

2009-жылы Данияда кабыл алынган мыйзам гренландиялыктарды эл аралык укукка ылайык өзүнчө улут катары таанып, аларга өз алдынча башкаруу укугун берген.

Аралда сейрек кездешүүчү минералдардын запасы эбегейсиз жана алар негизинен өздөштүрүлө элек. Алардын көбү заманбап технологиялар үчүн өтө маанилүү экени айтылат.