Thomas Sankara: Mauaji yaliyobadili Afrika na urithi uliodumu kwa vizazi

Burkina Faso, 15 Oktoba 1987. Mkutano mjini Ouagadougou. Milio ya risasi. Watu kumi na watatu wapoteza maisha. Miaka thelathini na tisa baadaye, maswali yanayozunguka kifo cha Thomas Sankara yamekuwa sehemu ya simulizi pana zaidi kuhusu madaraka, haki na mapambano ya Afrika ambayo bado hayajakamilika ya kujiamulia hatima yake.

Majira ya saa 10:30 alasiri ya Alhamisi, 15 Oktoba 1987, Thomas Sankara aliwasili katika jengo la Conseil de l'Entente mjini Ouagadougou, mji mkuu wa Burkina Faso.

Alikuwa na umri wa miaka 37.

Jengo hilo lilikuwa linatumika kama makao makuu ya Baraza la Kitaifa la Mapinduzi. Sankara alikuwa amefika kuhudhuria mkutano na baadhi ya wajumbe wa baraza lake la mawaziri. Kulingana na simulizi ya tukio hilo iliyochapishwa na Jeune Afrique na kunukuliwa na RFI, watu saba walikuwa wamekusanyika ndani ya chumba hicho, akiwemo Sankara na washirika wake. Miongoni mwao alikuwa Alouna Traoré, ambaye baadaye angekuwa manusura pekee wa mauaji yaliyotokea ndani ya chumba hicho.

Mwanzoni, ilikuwa alasiri ya kawaida ya kazi katika nchi iliyokuwa ikipitia kipindi cha mabadiliko makubwa ya kisiasa.

Kisha zikaanza kusikika risasi.

Inadaiwa kuwa sauti ya injini ya gari ilikatiza mkutano huo. Dakika chache baadaye, milio ya bunduki za kiotomatiki ilivunja utulivu wa alasiri hiyo. Wanaume waliokuwa ndani ya chumba walijirusha chini kuokoa maisha yao. Nje ya jengo, walinzi wa Sankara walikuwa tayari wameuawa.

Waliokuwa ndani ya chumba waliamriwa kutoka nje.

Thomas Sankara alipigwa risasi na kuuawa. Wenzake waliuawa pamoja naye. Kufikia mwisho wa shambulio hilo, Sankara na wenzake 12 walikuwa wameuawa katika mapinduzi yaliyomwingiza madarakani aliyekuwa mshirika wake wa karibu, Blaise Compaoré.

Rais huyo wa kimapinduzi alikuwa ameondoka. Bado hakuwa ametimiza miaka 38.

Hakungekuwa na hotuba ya mwisho kwa taifa. Hakungekuwa na ziara ya kuaga. Hakungekuwa na fursa ya kukamilisha kazi aliyoianza, kutetea rekodi yake ya uongozi au kujibu wakosoaji wake.

Maisha ya kisiasa yaliyobadilisha Burkina Faso yalifikia mwisho wa ghafla na wa kikatili ndani ya dakika chache.

Kabla ya risasi hizo, kulikuwa na mapinduzi

Ili kuelewa umuhimu wa kile kilichotokea alasiri hiyo, ni lazima kurejea kwenye taifa ambalo Sankara alikuwa ameazimia kulibadilisha.

Alipoingia madarakani mwezi Agosti 1983, Burkina Faso ilikuwa bado inajulikana kwa jina la Upper Volta. Ilikuwa nchi maskini ya Afrika Magharibi isiyo na mwambao wa bahari, iliyokuwa imelemewa na changamoto kubwa za kiuchumi na athari za urithi wa ukoloni.

Sankara, aliyekuwa nahodha kijana wa jeshi, alitaka zaidi ya kubadili serikali. Alinuia kubadilisha uhusiano kati ya dola na wananchi wake, na pia kati ya Afrika na ulimwengu wa nje.

Aliipa nchi jina la Burkina Faso ambalo hutafsiriwa kwa kawaida kama "Nchi ya Watu Waadilifu", na kuanzisha programu ya kimapinduzi iliyojengwa juu ya misingi ya kujitegemea, utumishi kwa umma, mageuzi ya kijamii na kupinga utegemezi wa nguvu za nje.

Siasa zake zilikuwa za mageuzi makubwa. Lugha yake ilikuwa ya wazi na ya moja kwa moja. Mtindo wake wa maisha uliakisi kwa makusudi unyenyekevu na nidhamu.

Alipunguza mshahara wake mwenyewe, akapunguza marupurupu ya maafisa wa umma na kupinga matumizi ya anasa yaliyohusishwa na madaraka ya kisiasa. Serikali yake iliuza msafara wa magari ya kifahari na kuhimiza matumizi ya magari ya kawaida zaidi. Alitetea uzalishaji wa ndani na kusisitiza kuwa nchi za Afrika haziwezi kujenga uhuru wa kudumu ikiwa zitaendelea kutegemea misaada kutoka nje.

Hata hivyo, mapinduzi yake hayakuhusu uchumi au ishara za kisiasa pekee.

Serikali yake iliendesha kampeni kubwa ya chanjo, ikatoa kipaumbele kwa elimu ya kusoma na kuandika, na kuendeleza haki za wanawake. Sankara alipinga hadharani vitendo kama ukeketaji wa wanawake na ndoa za kulazimishwa, akisisitiza kuwa ukombozi wa wanawake ulikuwa sehemu muhimu ya mabadiliko ya jamii.

Haya yalikuwa malengo makubwa katika taifa lililokuwa likikabiliwa na vikwazo vingi.

Hata hivyo, rekodi yake ya uongozi haikukosa mabishano. Mashirika ya kutetea haki za binadamu yaliikosoa serikali yake kwa ukiukaji wa haki mbalimbali, ikiwemo kuwekwa kizuizini kwa watu bila kufuata taratibu stahiki na kuwekewa vikwazo wapinzani wa kisiasa. Wakosoaji wake pia walihoji mipaka aliyoweka kwa ushindani wa kisiasa na mbinu za ukandamizaji zilizotumika kufanikisha malengo ya mapinduzi.

Mkinzano huo ni muhimu kuuelewa. Sankara hakuwa shujaa asiye na dosari, wala hakuwa tu mtawala mwingine wa kijeshi. Alikuwa kiongozi ambaye maono yake, mafanikio yake na mapungufu yake vinaendelea kuwa sehemu ya mjadala wa kihistoria.

Lakini alifanikiwa kufanya jambo ambalo ni vigumu kulipuuzia: aliweka masuala ya heshima, kujitegemea na wajibu wa uongozi katikati ya siasa za taifa.

Na alifanya hivyo kwa namna ambayo ushawishi wake ulivuka mipaka ya Burkina Faso.

Nyufa zilizoitangulia anguko

Kufikia Oktoba 1987, mapinduzi yalikuwa yameanza kukabiliwa na misukosuko mikubwa.

Uhusiano kati ya Sankara na Compaoré, ambao awali walikuwa marafiki wa karibu na washirika wa mapambano, ulikuwa umeingia doa. Tofauti za kisiasa na mvutano ndani ya uongozi wa mapinduzi zilikuwa zikizidi kuongezeka. Mlolongo halisi wa maamuzi na matukio yaliyoishia katika mauaji ya Sankara umeendelea kuchunguzwa kupitia uchunguzi na tafiti mbalimbali za kihistoria.

Siku za mwisho kabla ya mauaji hayo zilikuwa na umuhimu wa pekee.

Kwa mujibu wa ratiba ya matukio iliyochapishwa kwenye tovuti ya Thomas Sankara, kulikuwa na mvutano wa kisiasa na kiutendaji katika siku zilizotangulia mauaji hayo. Tarehe 8 Oktoba, Sankara alitoa hotuba ya kuadhimisha kumbukumbu ya kifo cha Che Guevara, mwanamapinduzi ambaye fikra zake na siasa zake za kimataifa zilikuwa zimemshawishi kwa kiasi kikubwa. Mwezi huo huo, Ouagadougou ilikuwa mwenyeji wa mkutano wa Pan-Afrika uliopinga utawala wa ubaguzi wa rangi wa apartheid.

Tarehe 14 Oktoba, siku moja kabla ya kuuawa kwake, Sankara aliongoza kikao cha Baraza la Mawaziri.

Alasiri iliyofuata, alielekea katika jengo la Conseil de l'Entente kuhudhuria mkutano ambao ungekuja kuwa eneo la mauaji yake.

Kuna huzuni ya kipekee katika mlolongo huu wa matukio. Historia imehifadhi zaidi mwisho wake wa kushtua, lakini mwisho huo haukuwa simulizi kamili. Kabla ya watu wenye silaha kufika, kulikuwa na mikutano, tofauti za kimtazamo, maslahi ya kisiasa yaliyokinzana na dalili za tahadhari zilizokuwa zikionekana wazi.

Swali la nani alihusika na jinsi mauaji hayo yalivyopangwa lingeendelea kuisumbua Burkina Faso kwa miongo kadhaa.

Compaoré alitwaa madaraka baada ya mapinduzi hayo na akaendelea kuwa rais kwa miaka 27. Hatimaye, aliondolewa madarakani kufuatia vuguvugu la wananchi mwaka 2014 na kwenda uhamishoni nchini Côte d'Ivoire jirani.

Kwa miaka mingi, familia ya Sankara na wafuasi wake waliendelea kudai haki. Mazingira ya kifo chake yakageuka kuwa ishara ya mapambano ya taifa hilo kukabiliana na ukurasa mgumu wa historia yake ya kisiasa.

Miaka 34 ya kusubiri haki

Tarehe 6 Aprili 2022, mahakama ya kijeshi nchini Burkina Faso ilimhukumu Compaoré kifungo cha maisha kwa kuhusika katika mauaji ya Sankara pamoja na makosa mengine. Alihukumiwa bila kuwapo mahakamani. Viongozi wengine wawili waandamizi, Gilbert Diendéré na Hyacinthe Kafando, pia walihukumiwa kifungo cha maisha.

Hukumu hiyo ilikuwa hatua muhimu katika kesi iliyokuwa haijapatiwa ufumbuzi kwa zaidi ya miongo mitatu.

Kwa familia ya Sankara na wafuasi wake, kesi hiyo haikuhusu hatima ya watu binafsi pekee. Ilikuwa pia kuhusu haki ya kujua ukweli, kubaini waliohusika na kupinga utamaduni wa kutowajibika ambao ulikuwa umeizunguka kesi hiyo kwa miaka mingi.

Hukumu hiyo isingeweza kumrejesha Sankara kwa familia yake wala kufidia miaka iliyopotea. Hata hivyo, ilikuwa hatua muhimu katika mchakato wa taifa kukabiliana waziwazi na ukweli wa kifo chake.

Mwezi Februari 2023, Sankara na wenzake 12 waliouawa walizikwa upya katika eneo la mauaji hayo mjini Ouagadougou. Mabaki yao yalikuwa yamefukuliwa mwaka 2015 kama sehemu ya uchunguzi.

Eneo hilo lenyewe lina ishara nzito ya kihistoria: mahali pa mauaji liligeuzwa kuwa mahali pa kumbukumbu.

Mwezi Mei 2025, Burkina Faso ilizindua kaburi la kumbukumbu lililowekwa wakfu kwa Sankara na wenzake. Hafla hiyo ilijumuisha heshima za kijeshi, huku mradi huo ukielezwa kuwa sehemu ya kumbukumbu, elimu na tafakuri.

Ubunifu wa kaburi hilo, uliobuniwa na Francis Kéré, umeipa sura halisi pengo ambalo limeendelea kuwepo kwa karibu miongo minne.

Waliokufa wameenziwa. Hatua muhimu ya kisheria imefikiwa. Kumbukumbu ya kudumu sasa imesimama mahali pale pale ambapo mauaji yalifanyika.

Na bado, simulizi hilo halijaisha.

Kwa nini Thomas Sankara bado ana nafasi kubwa katika Afrika

Ushawishi wa Sankara umeishi kwa muda mrefu zaidi kuliko serikali aliyoiongoza na mfumo wa kisiasa uliokatiza maisha yake.

Kote Afrika Magharibi, sura yake imekuwa alama inayotambulika ya ari ya mapinduzi. Nje ya ukanda huo, anakumbukwa na wengi wanaomwona kama mfano wa kupinga ufisadi, marupurupu ya kisiasa na utegemezi wa kiuchumi wa mataifa ya Afrika kwa nguvu za nje.

Sifa yake kama "Che Guevara wa Afrika" inaonyesha jinsi mawazo yake ya kupinga ubeberu yalivyovuka mipaka ya Burkina Faso, ingawa mlinganisho huo hauwezi kueleza kikamilifu mazingira ya kipekee ya nchi hiyo wala utata uliokuwepo katika baadhi ya vipengele vya utawala wake.

Ni rahisi kuelewa kwa nini bado anavutia watu wengi.

Alikuwa rais aliyefanya maisha ya kawaida na kujinyima kuwa sehemu ya utambulisho wake wa kisiasa. Alizungumzia haki za wanawake katika kipindi ambacho masuala hayo mara nyingi yalipuuzwa katika mijadala ya umma. Alisisitiza kuwa nchi za Afrika zinapaswa kutathmini utegemezi wao kwa mataifa yenye nguvu na kuwajibika zaidi katika kujiletea maendeleo.

Kwa kizazi kipya kinachokabiliwa na ukosefu wa ajira, pengo la kiuchumi, ukosefu wa usalama na mjadala unaoendelea kuhusu udhibiti wa rasilimali za Afrika, maswali hayo bado yana umuhimu mkubwa.

Lakini kumkumbuka Sankara kunahitaji zaidi ya kuvaa fulana yenye picha yake, kubeba bango lake katika mkutano wa kisiasa au kutaja jina lake katika hotuba.

Urithi wake unaibua maswali magumu zaidi.

Kwa nini Thomas Sankara bado ana nafasi ya kipekee Afrika

Ushawishi wa Thomas Sankara umeendelea kuishi muda mrefu baada ya serikali aliyoiongoza kuondoka madarakani na mfumo wa kisiasa uliokatiza maisha yake kutoweka.

Kote Afrika Magharibi, sura yake imekuwa alama ya mapinduzi na mabadiliko. Nje ya ukanda huo, anakumbukwa kama kiongozi aliyepinga ufisadi, marupurupu ya kisiasa na utegemezi wa kiuchumi wa mataifa ya Afrika kwa nguvu za nje.

BBC imeonyesha jinsi mawazo na urithi wake vinavyoendelea kuhamasisha watu barani Afrika, wakiwemo baadhi ya viongozi wa kisiasa nchini Afrika Kusini. Sifa yake ya "Che Guevara wa Afrika" inaakisi athari za fikra zake za kupinga ubeberu, ingawa mlinganisho huo hauwezi kueleza kikamilifu mazingira ya Burkina Faso na utata wa baadhi ya sera zake.

Umaarufu wake unaeleweka.

Alikuwa rais aliyefanya maisha ya kujinyima kuwa sehemu ya utambulisho wake wa kisiasa. Alitetea haki za wanawake wakati ambapo suala hilo halikupewa uzito mkubwa katika mijadala ya umma. Pia alisisitiza umuhimu wa mataifa ya Afrika kutathmini utegemezi wake kwa mataifa yenye nguvu na kujenga maendeleo kwa misingi ya uwezo wake wenyewe.

Kwa kizazi cha sasa kinachokabiliwa na ukosefu wa ajira, pengo la kipato, changamoto za kiusalama na mjadala kuhusu umiliki wa rasilimali za Afrika, maswali hayo bado yana umuhimu mkubwa.

Hata hivyo, kumkumbuka Sankara kunahitaji zaidi ya kuvaa fulana yenye picha yake au kutaja jina lake katika hotuba za kisiasa.

Urithi wake unaibua maswali magumu: Je, viongozi wanaozungumza kwa niaba ya wananchi wanaweza kuwajibishwa na wananchi hao hao? Je, uhuru wa taifa una maana kamili bila uhuru wa kisiasa? Je, serikali inaweza kujiita ya kimapinduzi huku ikibana wakosoaji wake? Na kujitegemea kuna maana gani katika dunia ambayo uchumi wa mataifa umefungamana?

Maswali hayo pia ni sehemu ya urithi wa Sankara.

Maisha yake yanatoa msukumo, lakini rekodi yake pia inahitaji kuchunguzwa kwa makini. Kumwelewa Sankara kunahitaji kutambua mafanikio yake na mapungufu yake kwa wakati mmoja.

Kovu la jeraha ambalo halijapona

Kwa Burkina Faso, tarehe 15 Oktoba ni zaidi ya kumbukumbu ya kihistoria.

Ni siku inayokumbusha kuuawa kwa rais wa taifa, vifo vya wenzake 12 na mwanzo wa kipindi kirefu cha majonzi na mabishano kuhusu mazingira ya mauaji hayo.

Tangu mwaka 1987, Burkina Faso imebadilika kwa kiasi kikubwa. Uongozi wa kisiasa umebadilika, changamoto za kiusalama zimebadilika, na mahusiano yake na mataifa ya kigeni yamebadilika.

Hata hivyo, jina la Sankara linaendelea kujitokeza katika mijadala kuhusu mustakabali wa nchi hiyo.

Mwaka 2022, mauaji yake yalirejea katika mjadala wa kitaifa kupitia kesi ya mahakamani. Mwaka 2023, mabaki yake yalizikwa upya. Mwaka 2025, uzinduzi wa kaburi la kumbukumbu ulimpatia yeye na wenzake mahali pa kudumu pa kuenziwa.

Matukio hayo yanaonyesha kwamba kukumbuka historia si kuangalia yaliyopita pekee. Pia ni kutafakari maana ya historia hiyo na maadili ambayo taifa linataka kuyaendeleza.

Mwishowe, kuna tofauti kati ya kumwomboleza mtu na kuelewa kwa nini kifo chake bado kina umuhimu.

Maombolezo hukumbuka maisha yaliyomalizika.

Ufahamu hutafuta kuelewa maisha hayo yaliwakilisha nini, yalifanikisha nini, yalishindwa kufanikisha nini, na kwa nini mazingira ya mwisho wake yanaendelea kuibua maswali hadi leo.

Thomas Sankara aliuawa akiwa na miaka 37. Jaribio lake la kisiasa lilidumu kwa muda mfupi. Lakini urithi wake umevuka mipaka ya Burkina Faso na kuishi katika vizazi mbalimbali.

Milio ya risasi katika jengo la Conseil de l'Entente ilikatisha maisha yake. Haikuzima mjadala aliouanzisha kuhusu madaraka, utu, usawa na uhuru wa Afrika.

Huenda ndiyo sababu simulizi yake inaendelea kuishi.

Kwa sababu swali lililoachwa alasiri ile ya Oktoba halikuwa tu jinsi Thomas Sankara alivyokufa, bali pia aina ya Afrika aliyoamini inawezekana kujengwa na iwapo vizazi vilivyofuata vitaweza kuyageuza maono hayo kuwa uhalisia.

Miaka 39 baadaye, Sankara hayupo. Lakini maswali aliyoyaacha bado hayapata majibu.