Jinsi ya kutambua matunda yaliyoivishwa kwa kutumia kemikali

Unawezaje kujua kama tunda unalonunua sokoni halina sumu? Je, unaweza kubaini hili kwa kuliangalia tu tunda hilo?

Wakati ambapo ushauri mbalimbali unasambazwa kwenye mitandao ya kijamii kuhusu uchaguzi wa matunda, serikali imetangaza mpango wa kitaifa unaoitwa 'Matunda Yasiyo na Sumu kwa Ajili ya Watoto', kwa lengo la kuwezesha upatikanaji wa matunda yasiyo na sumu kwa umma.

Mpango huu ulizinduliwa tarehe 1 Oktoba, siku ambayo iliadhimishwa kama Siku ya Watoto Duniani. Lengo kuu ni kuzuia matumizi ya njia zisizo salama na kemikali fulani katika mchakato wa kuivisha matunda, jambo linalofanywa kwa matarajio ya kupata faida kubwa zaidi na urahisi.

Mpango huu unatekelezwa kupitia ushirikiano wa taasisi mbalimbali, zikiwemo Mamlaka za Masuala ya Walaji, Taasisi ya Viwango ya Sri Lanka, Taasisi ya Usimamizi wa Mazao Baada ya Mavuno, Taasisi ya Teknolojia ya Viwanda, Kitengo cha Udhibiti wa Chakula, Taasisi ya Utafiti na Maendeleo ya Matunda ya Horana, pamoja na Chama cha Madaktari Bingwa wa Lishe cha Sri Lanka.

Serikali inaeleza kuwa mpango huu utaweka viwango na kuainisha wafanyabiashara wanaotumia njia salama na sahihi katika kuivisha matunda, na hivyo kuwapa wananchi fursa ya kula matunda yenye afya.

"Lengo letu ni kuwakutanisha wauzaji wa jumla, wauzaji wa rejareja, wakulima, na wenye viwanda ili kuwapatia watoto matunda bora yasiyo na sumu, na kuhakikisha kuwa sote tunawapa watoto wetu matunda wanayoweza kula kwa kujiamini, pamoja na vinywaji vya matunda wanavyoweza kunywa kwa kujiamini," alisema Waziri wa Biashara, Uuzaji, Usalama wa Chakula na Maendeleo ya Ushirika, Wasantha Samarasinghe.

'Wale wanaokusanya matunda, wanaouza matunda, na wanaoyaharakisha kuiva wanatumia njia isiyo sahihi.'

Samantha Karunaratne, Kaimu Mkurugenzi Mkuu wa Mamlaka ya Masuala ya Walaji na Mkurugenzi wa Kukuza Ushindani, alieleza BBC Sinhala jinsi umma unavyoweza kutambua maeneo ambapo wanaweza kununua matunda yasiyo na sumu kupitia mpango huu.

Alieleza kuwa utafiti na uchunguzi uliofanywa na taasisi yake umebaini kuwepo kwa matatizo katika njia inayotumika kuharakisha kuiva kwa matunda.

Pia alibainisha kuwa kumekuwa na malalamiko kutoka kwa walaji kwamba hawawezi kula matunda yaliyoiva, hata baada ya kuyanunua.

"Wakati mwingine, ndani ya tunda hakujaiva ni sehemu ya nje tu iliyobadilika rangi na tunda hilo halina ladha yoyote.

Tulipoyachunguza, tuligundua kuwa watu wanaokusanya matunda hayo, pamoja na wale wanaoyauza kwa jumla na rejareja, wanatumia njia isiyo sahihi ya kuivisha matunda," Mkurugenzi Mkuu alieleza.

Alibainisha kuwa, ingawa taasisi husika ikiwemo Idara ya Kilimo, Wizara ya Afya, na taasisi za utafiti wa matunda zimetoa maelekezo kuhusu njia sahihi ya kuivisha matunda, imebainika kuwa baadhi ya wafanyabiashara hawafuati utaratibu huo na badala yake wanatumia njia zisizo salama kiafya kuivisha matunda hayo.

Je, ni njia gani sahihi ya kuivisha matunda?

Matunda yanaweza kuivishwa kwa njia isiyo ya asili kwa kuwekwa kwenye gesi ya ethilini, ambayo huzalishwa kwa kutumia kemikali ya 'ethephon', kwa kufuata utaratibu sahihi.

Hata hivyo, Samantha Karunaratne, Kaimu Mkurugenzi Mkuu na Mkurugenzi wa Kitengo cha Kukuza Ushindani katika Mamlaka ya Masuala ya Walaji, anasema kuwa baadhi ya wafanyabiashara hukiuka utaratibu huu kwa kunyunyizia kemikali hiyo ya 'ethephon' moja kwa moja kwenye matunda au kuyazamisha matunda hayo ndani ya mchanganyiko wa kemikali hiyo.

Anasisitiza pia kuwa mamlaka za afya zimebaini kuwa kukabiliwa na kemikali zinazotumika kuivisha matunda kwa muda mrefu kunaweza kusababisha magonjwa yasiyoambukiza.

Vilevile, matumizi ya 'kabidi' (carbide) ambayo hapo awali ilitumiwa kuivisha matunda kwa njia isiyo ya asili sasa imepigwa marufuku na Serikali ya Sri Lanka kupitia Tangazo la Gazeti la Serikali Na. 788/7 la tarehe 14 Oktoba 1993; hivyo, matumizi ya dutu hiyo ni kosa kisheria.

Athari kwa afya

Dkt. Renuka Jayatissa, Mkuu wa Kitengo cha Chakula na Lishe katika Shirika la Afya Duniani (WHO), aliambia BBC Sinhala kwamba kukabiliwa kwa muda mrefu na kemikali fulani zinazotumiwa kuivaisha matunda kinyume na asili kunaweza kuwa na madhara kwa afya.

Daktari huyo pia alieleza kuwa Sheria ya Chakula inaainisha mbinu zinazopaswa kufuatwa ili kuivaisha matunda katika mazingira ya usafi, ili yawe salama kwa matumizi ya binadamu.

"Kemikali unazoweka mara nyingi huishia kwenye ini na kujilimbikiza huko. Hilo huongeza hatari ya kupata saratani," alisema.

Daktari huyo aliongeza kuwa kuna hatari pia ya matatizo ya kiafya, ikiwemo ugonjwa wa figo, kutokana na kukabiliwa na kemikali hizo.

Jinsi ya kutambua matunda yaliyoivishwa kinyume na asili?

Kuna njia kadhaa za kutambua matunda yaliyoivishwa kinyume na asili, kulingana na Upul Rohana, Kaimu Rais wa Chama cha Wakaguzi wa Afya ya Umma cha Sri Lanka, alipozungumza na BBC Sinhala.

"Njia moja ya kuyatambua kwa kuyaangalia ni kuona kama tunda lina harufu na rangi ya asili inayostahili."

"Angalia kama kuna madoa, mabaki ya kemikali, au uharibifu wowote kwenye ngozi ya tunda," alieleza.

"Wakati mwingine, hata baada ya kuyaivisha kinyume na asili, ngozi ya tunda hugeuka kuwa ya manjano, lakini mchakato wa kubadilisha wanga uliomo ndani kuwa glukosi haufanyiki ipasavyo. Hivyo, ngozi inakuwa ya manjano lakini ndani bado ni bichi. Unaweza kuthibitisha hili kwa kulikata tunda hilo," alisema.

Alisisitiza kuwa ni matunda yaliyoiva kiasili pekee ndiyo yanayopaswa kutumika, na si kuyalazimisha kuiva kwa njia hiyo ya bandia.

Kaimu Mwenyekiti huyo wa Chama cha Wakaguzi wa Afya ya Umma cha Sri Lanka aliongeza kuwa, ingawa matunda kama maembe na ndizi yanaweza kuivishwa, sheria inakataza kuivisha matunda mengine mengi kwa njia hii.