Dunidu ma u diyaar-garowday "dhammaadka casriga shidaalka" maxaase ku dhici doona waddamada ku tiirsan?

Warbixinnadii ugu dambeeyay waxay muujinayaan "isbeddel caalami ah" marka la eego dhinacyada dhaqaalaha iyo deegaanka kuwaa oo abuuraya dhibaatooyin dhaqaale iyo kacdoonno ku lug leh siyaasadda, socdaalka, iyo iskahorimaadka, haddii dalalka soo koraya ay ku guuldareystaan inay u diyaar garoobaan hoos u dhacan.

Waddamada sida Algeria, Nigeria, Angola, Iran, Iraq, iyo Libya ayaa ugu nugul xaaladdan, maadaama ay aad ugu tiirsan yihiin dakhliga ka soo gala shidaalka si ay u maalgeliyaan miisaaniyaddooda iyo adeegyada dadweynaha, iyadoo ay weheliso kala-duwanaansho dhaqaale oo xaddidan iyo la'aanta raasamaal ku filan oo lagaga hortagi karo saameynta lama-filaanka ah ee dhaqaalaha. Qiimeyntan ayaa ka timid warbixin cinwaankeedu yahay "Dhammaadka Xilligii Shidaalka"oo ay soo saartay E3G, oo ah hay'ad cilmi-baaris iyo falanqeyn oo diiradda saarta arrimaha cimilada, tamarta, iyo siyaasadda caalamiga ah.

Bangiga Adduunka ayaa sheegaya in koritaanka baahida loo qabo shidaalka caalamka uu hoos u dhacayo; waxaa la saadaalinayaa inuu kordho oo kaliya qiyaastii 0.7 milyan oo foosto maalintii sannadaha 2025 iyo 2026, taas oo ah qiyaastii kala-bar celceliska kororka la arki jiray ka hor safmarkii COVID-19 iyadoo arrintan ay sabab u tahay hoos u dhaca ku yimid heerka isticmaalka shidaalka iyo baahitaanka baabuurta korontada ku shaqeeya.

Tani macnaheedu ma aha in dunidu ay joojin doonto isticmaalka shidaalka dhawaan, balse waxaa soo baxaya su'aal aad u muhiim ah: maxaa ku dhici doona waddamada ku tiirsan dakhliga shidaalka haddii baahida caalamiga ahi ay bilowdo inay hoos u dhacdo?

Khamiista, Sebtembar 10, saliidda cayriin ee Brent-ka ee ka timaadda Badda Waqooyi, ayaa maalin ka hor markii ugu horreysay tan iyo bishii Luulyo dhaaftay heerka 100 dollar.

Hay'adda Caalamiga ah ee Tamarta (IEA) waxay filaysaa in kobaca baahida caalamiga ah ee saliidda uu si weyn u gaabis noqon doono sannadaha soo socda, iyadoo baahidu ku xasili doonto qiyaastii 105.5 milyan oo foosto maalintii marka la gaaro sannadka 2030, waxaana la filayaa hoos-u-dhac yar inuu dhaco isla sannadkaas.

Warbixin ay soo saartay *The Guardian* ayaa saadaalisay in baahida saliidda adduunka ay bilaabi doonto hoos u dhacdo tobanka sano ee soo socda, taasoo ku qasbeysa soosaarayaasha inay u tartamaan suuq sii yaraanaya; dhanka kale, soosaarayaasha "qiimaha jaban" sida Sacuudi Carabiya iyo Imaaraadka Carabta ayaa si fiican ugu jira inay la qabsadaan isbeddelkan marka loo eego soosaarayaasha qiimaha sare leh, ee aan kala duwanayn.

Arrintani waxay si gaar ah muhiimad ugu leedahay waddamada ku tiirsan saliidda, iyadoo warbixin ay soo saartay E3G ay ka digayso in hoos u dhaca baahida ay u horseedi karto dhibaato dhaqaale iyo bulsho haddii dalalkani ay ku guuldareystaan inay dardargeliyaan kala duwanaanshaha dhaqaalahooda.

Wadamadee ayey soo wajahaysaa khatarta ugu badan?

Warbixin ay soo saartay E3G ayaa saadaalisay hoos u dhac weyn oo ku imanaya dakhliga saliidda ee dalal gaar ah marka la gaaro 2030 - kaasoo gaaraya 87 boqolkiiba, Aljeeriya in ka bdan 87% Nayjeeriya in ka bdan 60%- taasoo culays saari karta kharashka dowladda oo sii xumeyn karta shaqo la'aanta, saboolnimada, iyo socdaalka.

Ali Ghaleb, oo ah injineer la-taliye ah oo ku takhasusay qaybaha tamarta, saliidda, iyo gaaska, ayaa ka digaya in dalalka ugu khatarta badan ay yihiin kuwa ku guuldareystay inay dhisaan dhaqaallo kala duwan iyo ilo dakhli oo kale. Wuxuu sharraxayaa in hoos u dhaca qiimaha saliidda iyo hoos u dhaca dakhliga ka dhasha "ay, markeeda, horseedi doonaan hoos u dhac ku yimaada kheyraadka," taasoo laga yaabo inay ku qasabto dowladaha inay yareeyaan kharashka dadweynaha, dib u dhigaan mashaariicda iyo adeegyada, iyo inay saameeyaan fursadaha shaqada. Iyadoo ay weheliso suurtagalnimada kordhinta canshuuraha, tallaabooyinkani "waxay si toos ah u saameyn doonaan muwaadiniinta caadiga ah."

Cilmi-baare dhaqaale Hossam Ayesh ayaa xusaya in saameynta ay caadi ahaan ka timaaddo dhaqaalaha dadweynaha; hoos u dhaca baahida saliiddu waxay cadaadis saartaa qiimaha ama mugga dhoofinta, taasoo hoos u dhigaysa dakhliga dowladda iyo lacagaha qalaad ee soo gala.

Marka dakhligu hoos u dhaco, hoos u dhaca maaliyadeed ayaa laga yaabaa inuu sii weynaado baahida loo qabo amaahdana way sii kordheysaa, taasoo kor u qaadaysa kharashyada u hoggaansanaanta deynta. Cadaadiskani wuxuu markaa ku dhacaa kharashka dowladda - kaasoo saameeya maalgashiga, mashaariicda, shaqada, iyo kabitaanka - ka hor inta uusan ugu dambeyntii u gudbin dhaqaalaha intiisa kale.

Dowladaha Khaliijka

Iyada oo ay ugu wacan tahay keydkooda dhaqaale iyo maalgashigooda dalxiiska, warshadaha, tignoolajiyada, iyo tamarta la cusboonaysiin karo, dowladaha Khaliijka waxay u muuqdaan inay ku jiraan xaalad ka wanaagsan; si kastaba ha ahaatee, caqabaddu waxay ku jirtaa in qaybahani ay soo saari karaan dakhli iyo shaqooyin heer la mid ah kii saliiddu markii hore samayn jirtay.

Sidaa darteed, muwaadiniinta caadiga ah, "waqtigii ka dambeeyay saliidda" waxaa laga yaabaa inaysan u muuqan isbeddel ku yimid suuqyada tamarta, laakiin waxay u muuqataa shaqo lumin, kharash yar oo dowladeed, canshuur sare, qiimo dhac lacageed, ama xitaa go'aan loogu haajiro raadinta mustaqbal deggan.

Cali Ghaleb, oo ah injineer la-taliye ka ah shirkad shidaal, ayaa aaminsan in saliiddu ay sii ahaan doonto baahida tobanaan sano - ma aha oo kaliya ilo tamar, laakiin sidoo kale doorka ay ka ciyaarto warshado badan. Wuxuu sheegayaa in "qiimaha saliidda cayriin ayna ahayn kaliya u isticmaalka shidaalka," isagoo sharraxaya inay tahay qayb muhiim ah oo ka mid ah soo saarista boqolaal kun oo agab warshadeed iyo alaabooyin - oo u dhexeeya bacrimin iyo kiimikooyin batrool ilaa saabuun iyo waxyaabo kale oo badan. Sidaas darteed, hoos u dhaca ku tiirsanaanta saliidda ee tamarta macnaheedu maahan in baahida loo qabo ay baaba'ayso.

Sida laga soo xigtay Ayesh, inta badan dalalka Khaliijka ma dareemayaan cabsi xoogan marka loo eego waddamada aadka ugu tiirsan saliidda, taas oo ay ugu wacan tahay kaydkooda maaliyadeed, maalgashiga shisheeye, iyo sanduuqyada hantida madaxbannaan, iyo sidoo kale mashaariicda kala-duwanaanshaha dhaqaalaha ee la bilaabay sannado ka hor.

Aljeria, Ciraaq iyo Liibiya waxay wajahayaan xaalad kakan

Xaaladdu way ka duwan tahay waddamada soo saara saliidda oo leh dhaqaallo aan kala duwanayn sida Aljeeriya, Ciraaq, iyo Liibiya, halkaas oo dakhliga saliiddu uu weli yahay qayb weyn oo ka mid ah kheyraadka dawladda, iyo halka xasillooni darrada siyaasadeed iyo hay'adaha ee qaar ka mid ah waddamadan ay xaddidayso awoodda lagu hirgelinayo dib-u-habaynta dhaqaale ee muddada dheer.

Ayish wuxuu xusay in Ciraaq, tusaale ahaan, ay si weyn ugu tiirsan tahay saliidda, iyadoo dakhliga saliiddu uu yahay inta badan miisaaniyadda qaranka, halka Liibiya ay wajahayso nuglaan dheeraad ah oo ka dhalatay kala qaybsanaanta hay'adaha iyo khilaafaadka ku saabsan goobaha saliidda.

Hoos u dhaca shidalka ma fursad baa mise waa khatar

Cali Ghaleb, oo ah injineer la-taliye ka ah shirkad shidaal, ayaa ka digaya in ka leexashada saliidda ay khatar noqon karto haddii ay si aad ah u dhacdo ka hor inta aysan waddamada soo saara soo saarin qaybo awood u leh inay ka hortagaan hoos u dhaca dakhliga ka dhasha.

Si kastaba ha ahaatee, cilmi-baare dhaqaale Hossam Ayesh ayaa aaminsan in hoos u dhaca baahida saliiddu ay isla mar ahaantaas keeni karto fursad lagu qasbo dowladaha inay dardargeliyaan dib-u-habaynta, xakameeyaan qashinka, dib u qiimeeyaan kharashka, iyo inay dhisaan qaab dhaqaale oo aan ku tiirsanayn hal il oo dakhli ah.

Wuxuu leeyahay: "Hoos u dhaca dakhliga ayaa ku qasbaya dowladaha inay la kulmaan su'aal ay haddii kale dib u dhigi karaan inta lagu jiro xilliyada qiimaha saliidda oo sarreeya: Maxaa dhaqaaluhu soo saari doonaa marka saliiddu aysan ku filnayn?"

Casriga saliidda kaddib

Ka hadalka xilligii saliida kadib macnaheedu maaha in saliidu ka baaba'ayso adduunka ama ay lumeyso qiimaheeda dhowr sano gudahood. Sida laga soo xigtay Ayish, way saxsan tahay in laga hadlo marxalad shidaalku ku waayayo maqaamkiisa isha ugu weyn ee dhaqaalaha, tamarta, iyo siyaasadda juqraafiyeed ay ku wareegaan, taasoo noqonaysa mid ka mid ah ilo dhowr ah oo tamar iyo walxo ceeriin ah.

Isbeddellada hadda jira waxay muujinayaan hoos u dhac tartiib tartiib ah oo ku yimid saamiga saliidda ee isku darka tamarta adduunka, taasoo la socota isbeddel degdeg ah oo ku wajahan koronto-dhalinta, tamarta la cusboonaysiin karo, iyo baabuurta korontada.

Ayish wuxuu xusayaa in saamiga tamarta la cusboonaysiin karo ee soo saarista korontada adduunka uu gaaray qiyaastii 34 boqolkiiba sannadkii 2025 - laga bilaabo 23 boqolkiiba toban sano ka hor - halka saamiga tamarta qorraxda iyo dabaysha ay kor u kacday ilaa 17 boqolkiiba.

Waxa kale oo uu filayaa in kororka sii socda ee qaybta baabuurta korontada, iyadoo ay suurtogal tahay in baabuurtani ay ka koobnaan karaan in ka badan kala bar iibka baabuurta cusub ee adduunka marka la gaaro 2035—isbeddel horseedi kara hoos u dhaca isticmaalka saliidda marka loo eego heerarka hadda jira.