Sheekada gabadh boorsadeeda ku qaadatay fayraska HIV oo dalkeeda ula safartay

Sannadkii 1985, xilli Dagaalkii Qaboobaa uu weli socday, dunidu waxay wajahday dhibaato uu sababay fayras cusub oo aan weli si buuxda loo aqoonsan.

Fayraska HIV, oo sababa cudurka AIDS, waxaa markii ugu horreysay loo aqoonsaday cudur sannadkii 1981, markaas oo rag isku jinsi ah ay la ildarnaayeen caabuqyo iyo kansarro.

Warbixin ay BBC-du xilligaas diyaarisay ayaa u dhignayd: "Waxay ahayd xaalad bukaannadu ay si fudud ugu nuglaayeen caabuqyo kala duwan. AIDS-ku wuxuu burburiyaa difaaca jidhka bukaanka. Sidaas darteed wuxuu ahaa cudur aad u halis badan."

Sannado badan kaddib ayaa la ogaaday in waxa HIV-ga ka dhigay cudur aad u daran uu yahay fayraska HIV.

Waqtigaas, cudurkan ayaa abuuray cabsi weyn, dalal badanna waxay bilaabeen ololeyaal kala duwan oo lagaga hortagayo.

Laakiin Bulgaria, oo markaas ahayd dal ay maamusho dawlad shuuci ah, xaaladdu sidaas ma ahayn.

Mas'uuliyiinta dalka ayaa diiday in ay aqoonsadaan cudurkan. Waxay ku tilmaameen inuu yahay "cudur dadka isku jinsiga ah," waxayna sheegeen inuu yahay dhibaato ka timid dalalka reer galbeedka.

Si kastaba ha ahaatee, arday ajnabi ah ayaa ku dhimanayay isbitaallada Bulgaria.

Mid ka mid ah khubarada caafimaadka ee ugu caansanaa dalkaas waxay ahayd Dr. Radka Argirova, oo ka shaqeynaysay machad cilmi-baadhiseed oo ku yaal magaalada Sofia.

Iyadu iyo asxaabteeda waxay daraasad ku sameynayeen fayrasyo kala duwan, waxaana HIV uu ka mid ahaa fayrasyada ay baadhayeen.

Laakiin xilligaas weli lama ogayn cudurka halista ah ee fayrasku keeno.

Tani waxay ahayd arrin aysan mas'uuliyiinta Bulgaria dooneyn in la iftiimiyo. Dr. Argirova se waxay jeclayd inay sii waddo cilmi-baaris dheeraad ah.

Sannadkii 1985-kii ayay ka safartay dalkeeda oo ay aadday Hamburg, Galbeedka Jarmalka, halkaas oo ay uga qayb gashay shir cilmiyeed oo ay ku soo bandhigtay daraasaddeeda.

Shirkaas waxaa ka qayb galay cilmi-baarayaal iyo aqoonyahanno badan, oo uu ku jiray saynisyahanka caanka ah ee Mareykanka Dr. Robert Gallo, oo ka mid ahaa dadkii caddeeyay in HIV uu yahay sababta cudurka AIDS.

Dr. Gallo ayaa yiri: "Ma aanan fileyn in fayras sidan oo kale ahi uu si weyn u faafi doono, sababta oo ah fayrasyada noocan ah si fudud uma faaftaan. Laakiin si tartiib tartiib ah ayuu ugu baahay qaybo kala duwan oo dunida ah."

Wuxuu sidoo kale sheegay in aan markii hore la filaynin in dhimashadu gaari doonto heer sare, balse tirada dadka fayrasku haleelay ee aadka u xanuunsanaya ay si joogto ah u kordheysay.

Maalin maalmaha ka mid ah, isaga iyo Dr. Argirova ayaa kulmay oo wada sheekaystay.

Fayraska oo loo safriyay dal kale

"Maalintaas waxaan cabbayay sigaar. Wuxuu ii yimid oo iga codsaday sigaar. Kaddib markii uu ogaaday meesha aan ka imid, wuxuu i weydiiyay: 'Xaaladda AIDS-ka ee Bulgaria sidee tahay?'"

"Aniguna waxaan ku iri: 'Sidaas kuuma sheegi karo, sababtoo ah ma hayno qalab aan ku baarno. Sidaas darteed wax badan kama naqaan. Waxaan u baahanahay in aan sameyno cilmi-baaris.' Isaguna wuxuu yiri: 'Haa, sameeya cilmi-baaristaas.' Markaas ayaan ugu jawaabay: 'Haa, laakiin aniga ima hayo fayrasku.'"

Dr. Gallo ayaa arrintaas xal u helay. Wuxuu ka codsaday saaxiibbadiisii saynisyahannada Jarmalka inay shaybaarka ku diyaariyaan fayraska HIV, kaddibna ay ku ridaan weel yar oo cabbirkiisu la eg yahay taleefan gacmeed si loogu dhiibo.

Maalmo yar kaddib, Dr. Argirova waxay fayraska ku qaadatay boorsadeeda waxayna ku laabatay Sofia.

"Waa dareere guduudan. Ma arki kartid fayraska laftiisa ama unugyadiisa. Wuxuu u egyahay khamri guduudan. Waxa uu ku jiraa laba weel: mid uu ku jiro fayrasku iyo mid aan fayrasku ku jirin," ayay tiri.

Saynisyahankii maalintaas muunadda fayraska siiyay dhakhtarka Bulgarian-ka ah ayaa iyadana la socday ilaa qaybta cilmi-baarista ee Dr. Argirova ee magaalada Sofia.

Waxay fayraska ku hayeen heerkul dhan 37°C.

Si kastaba ha ahaatee, waxay sheegeen in aan la ogeyn in qaybaha HIV-ga ay ka badbaadeen safarkaas oo ay si nabad ah ku gaareen halka loo waday.

"Unugyada iyo qaybaha fayrasku way dhibtoodaan marka laga saaro heerkulka 37°C. Safarkuna aad buu ugu adag yahay. Sidaas darteed waa inay galaan qalabkii lagu korin lahaa ee incubator-ka," ayay intaas ku dartay.

Subaxnimadii Isniinta markii ay eegeen, unugyadii HIV-ga waxay ahaayeen kuwo badbaaday. Arrintaas aad bay ula yaabeen.

Kaddibna, war ah in fayraskan halista ah la soo geliyay Bulgaria ayaa ku faafay magaalo kasta oo dalka ah.

"Wargeysyada ayaa sidoo kale wax ka qorayay. Dad badan ayaa cabsi gashay. Aniga laftaydu ma fahmin sababta cabsidu u gaartay heerkaas," ayay tiri.

Argirova ayaa sheegtay in hay'adaha ammaanku ay su'aalo ka weydiiyeen sida fayrasku ku soo galay Bulgaria, isla markaana waxa ay raacisay in loo hanjabay.

"Dad ka socda wasaaradda arrimaha gudaha ayaa maalin kasta ii iman jiray, waxayna i weydiin jireen sababta Gallo uu u doonayay in fayraskan dalka la soo geliyo iyo qorshaha ka dambeeya. Su'aalahani waxay ahaayeen kuwo maalinle ah. Sharraxiddooduna aad bay ii daalisay," ayay tiri dhakhtarku.

Markii ay xaaladdan ka gudbeen, ugu dambayn iyada iyo saaxiibbadeed waxay heleen oggolaansho ay ku sameeyaan nidaam baaritaan.

Sannadkii 1986, guud ahaan Bulgaria waxaa laga aasaasay 28 xarumood oo lagu baaro HIV, waxaana la baaray laba milyan oo muwaadiniin Bulgarian ah.

Afar sano kaddib muddadii Dr. Argirova ay fayraska HIV soo gelisay Bulgaria iyadoo ku sidata boorsadeeda, waxaa loo xilsaaray inay bulshada wacyigelin ka siiso ka hortagga iyo xakamaynta HIV iyo AIDS.

Hadda waxay ka shaqeysaa isbitaal gaar loo leeyahay oo ku yaal Bulgaria iyadoo ah khabiir ku takhasusay cilmi-baarista fayrasyada, waxaana intii uu socday cudurka COVID‑19 ay ka mid ahayd khubaradii sida weyn loo yaqaanay.