جهش کم‌سابقه سود آرامکو؛ آیا عربستان از جنگ ایران سود می‌برد؟

شرکت نفتی آرامکو در عربستان سعودی اعلام کرده است که سود این شرکت در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶، هم‌زمان با تنش‌ها در منطقه به دلیل جنگ ایران و اختلال گسترده در کشتیرانی خلیج فارس، به بالاترین سطح از سال ۲۰۲۲ رسیده است.

این سود در حالی ثبت شده است که تولید و صادرات نفت عربستان کاهش یافته و بخش بزرگی از صادرات این کشور به مسیر دریای سرخ منتقل شده است.

سود تعدیل‌شده آرامکو در این سه‌ماهه از ۳۳ میلیارد دلار فراتر رفت و نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود یک‌سوم افزایش یافت. به گزارش خبرگزاری رویترز رشد سود خالص گزارش‌شده این شرکت به ۴۴ درصد رسیده است. این دو رقم بر اساس معیارهای متفاوتی به دست آمده‌اند، اما هر دو از جهش شدید سود آرامکو حکایت دارند.

هم‌زمانی این افزایش سود با جنگ ایران این پرسش را مطرح می‌کند که آیا عملکرد بزرگ‌ترین شرکت نفتی جهان نشان می‌دهد که دولت عربستان از این جنگ سود برده است و آیا صورت‌های مالی آرامکو بازتابی واقعی از وضعیت اقتصادی عربستان است.

چرا با وجود افت تولید، سود آرامکو تا این حد افزایش یافت؟

تولید نفت و گاز آرامکو در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶، حدود ۲۵ درصد کمتر از مدت مشابه سال قبل بود، اما قیمت نفتی که این شرکت فروخت بیش از ۶۰ درصد افزایش یافت و درآمد ناشی از این افزایش قیمت، اثر کاهش تولید و صادرات را جبران کرد.

کارول نخله، اقتصاددان و مدیرعامل شرکت مشاوره کریستول انرژی، به بی‌بی‌سی فارسی گفت که غول نفتی عربستان تنها شرکتی نیست که از این وضعیت بهره برده است. به گفته او «آرامکو نیز مانند هر شرکت نفتی دیگری که در جریان تنش‌های اخیر به عرضه به بازارهای بین‌المللی ادامه داده، از افزایش قیمت نفت سود برده است».

خانم نخله می‌گوید هزینه پایین استخراج نفت برای آرامکو نیز در این میان اهمیت ویژه‌ای داشته است: «برای تولیدکننده کم‌هزینه‌ای مانند آرامکو، افزایش قیمت‌ها نه‌تنها اثر منفی کاهش تولید و صادرات را کاملا جبران می‌کند،‌ بلکه حتی درآمد بیشتری تولید می‌کند.»

آرامکو هم در گزارش مالی خود افزایش قیمت نفت خام، فرآورده‌های نفتی و محصولات شیمیایی را عامل اصلی رشد سود دانسته است.

بخش پالایش و بازاریابی آرامکو نیز از افزایش قیمت فرآورده‌هایی مانند گازوئیل و سوخت جت و رشد حاشیه سود پالایشگاه‌ها بهره برده است. سود عملیاتی این بخش تقریبا دو برابر شد و شبکه پالایشگاه‌ها، واحدهای پتروشیمی، انبارها و فعالیت‌های بازرگانی آرامکو در داخل و خارج عربستان، به این شرکت بزرگ انرژی امکان داد از گرانی فرآورده‌های نفتی نیز درآمد بیشتری به دست آورد.

این افزایش درآمد به آرامکو محدود نبود. هم‌زمان با اعلام نتایج فصلی آرامکو، شرکت بی‌پی نیز از سود ۵/۷۳ میلیارد دلاری خود در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶ خبر داد که بیش از دو برابر مدت مشابه سال قبل و بالاترین سود فصلی این شرکت از سال ۲۰۲۲ است.

اکسون‌موبیل، شورون و شل نیز سودهایی بالاتر از سال قبل گزارش کردند. با این حال، بخش بزرگی از صادرات آرامکو به طور معمول از مسیری انجام می‌شود که مستقیما تحت تاثیر جنگ قرار گرفت.

به گفته کارشناسان، جهش سود در یک فصل، به تنهایی نشان نمی‌دهد که این روند در ماه‌های آینده نیز ادامه خواهد یافت. بازگشت پایدار کشتیرانی به تنگه هرمز می‌تواند از قیمت نفت بکاهد، در حالی که تشدید درگیری، هر چند ممکن است قیمت نفت را افزایش دهد، اما هم‌زمان می‌تواند صادرات آرامکو را بیش از پیش محدود کند.

خط لوله شرق-غرب چگونه فشار بر صادرات را کاهش داد؟

یکی از عواملی که به آرامکو اجازه داد صادرات خود را ادامه دهد، خط لوله شرق-غرب بود. این خط، نفت را از تاسیسات بقیق در شرق عربستان به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ می‌رساند.

کارول نخله به بی‌بی‌سی فارسی گفت که این خط لوله، عربستان را در مقایسه با برخی همسایگانش در موقعیت بهتری قرار داده است: «عربستان می‌تواند بخش قابل توجهی از صادرات نفت خام خود را از طریق خط لوله شرق-غرب به دریای سرخ منتقل کند و اتکای خود به تنگه هرمز را کاهش دهد؛ هرچند نمی‌تواند این وابستگی را کاملا از میان ببرد.»

کشورهایی مانند عراق و کویت مسیرهای جایگزین کمتری دارند و در برابر اختلال کشتیرانی آسیب‌پذیرترند.

خط لوله شرق-غرب با ظرفیت معمول حدود پنج میلیون بشکه در روز، در جریان جنگ ایران و درگیری‌های خاورمیانه به مسیر اصلی جایگزین برای آرامکو تبدیل شد. به گزارش نیویورک‌تایمز، عربستان پس از آغاز جنگ بیش از ۷۰ درصد صادرات نفت خود را به این مسیر منتقل کرد.

امین ناصر، مدیرعامل آرامکو، پس از انتشار نتایج مالی شرکت گفت ظرفیت ذخیره‌سازی، پایانه‌های صادراتی متعدد و انتقال نفت از طریق خط لوله شرق‌ـ‌غرب به بندر ینبع، به آرامکو امکان داده است فعالیت‌های خود را ادامه دهد. به گفته او، این شرکت «با وجود اختلال بی‌سابقه در عرضه نفت از مسیر تنگه هرمز»، با اتکا به مجموعه متنوع دارایی‌ها و «برنامه‌ریزی چنددهه‌ای خود»، تداوم فعالیتش را حفظ کرده است.

با این همه، خط شرق-غرب ظرفیت انتقال تمام نفتی را که پیش از جنگ از خلیج فارس صادر می‌شد ندارد و بخشی از ظرفیت آن نیز صرف تامین پالایشگاه‌های غرب عربستان می‌شود. افت تولید آرامکو در سه‌ماهه دوم محدودیت این مسیر جایگزین را نشان داد. این خط از شدت اختلال کاست، اما وابستگی عربستان به امنیت آبراه‌های منطقه را از بین نبرد.

در ماه ژوئیه، خطر به دریای سرخ هم گسترش یافت. حوثی‌های یمن از محاصره کشتی‌های سعودی خبر دادند و تاسیسات نفتی عربستان در دو بندر این ساحل هدف حمله قرار گرفت. آرامکو گفت اختلال‌های ناشی از این حملات را می‌تواند به سرعت برطرف کند، اما این تحولات نشان داد که انتقال صادرات از تنگه هرمز، نفت عربستان را کاملا از محدوده جنگ دور نکرده است.

صندوق بین‌المللی پول نیز تنوع زیرساخت‌های نفتی و حمل‌ونقل عربستان را از عوامل مقاومت نسبی اقتصاد این کشور در برابر اختلال‌ها دانسته است. به گفته این نهاد، انتقال سریع نفت از طریق خط لوله شرق-غرب و بنادر دریای سرخ، همراه با استفاده از ذخایر خارجی آرامکو، به محدود شدن افت صادرات نفت کمک کرد؛ همان ترکیبی که در نتایج مالی آرامکو نیز دیده می‌شود.

آیا جهش سود آرامکو بازتابی از وضعیت اقتصادی عربستان است؟

افزایش سود آرامکو مستقیما بر درآمدهای دولت عربستان اثر می‌گذارد، زیرا دولت و صندوق سرمایه‌گذاری عمومی این کشور تقریباً تمام سهام شرکت را در اختیار دارند. آرامکو برای سه‌ماهه دوم نزدیک به ۲۲ میلیارد دلار سود سهام پایه تصویب کرده است؛ مبلغی که بخش عمده آن به دولت و این صندوق می‌رسد و منابع بیشتری برای بودجه عمومی و طرح‌های بزرگ عربستان فراهم می‌کند.

با این حال، هم‌زمان با جهش سود آرامکو، اقتصاد عربستان کوچک‌تر شده است. برآورد اولیه اداره کل آمار این کشور نشان می‌دهد تولید ناخالص داخلی در سه‌ماهه دوم نسبت به مدت مشابه سال قبل نزدیک به پنج درصد کاهش یافته است. میزان فعالیت‌های نفتی حدود ۲۵ درصد کاهش یافته و بخش غیرنفتی نیز رشد چندانی نداشته است.

دلیل این تفاوت آن است که افزایش سود آرامکو لزوما به معنای رشد اقتصاد عربستان نیست. افزایش قیمت نفت درآمد آرامکو را بالا برد، در حالی که تولید ناخالص داخلی کشور بیشتر به میزان تولید کالا و خدمات بستگی دارد.

آرامکو می‌تواند از فروش نفت گران‌تر سود بیشتری به دست آورد، اما کاهش استخراج و صادرات، بخش نفتی اقتصاد عربستان را کوچک‌تر می‌کند. افزایش هزینه بیمه، حمل‌ونقل و حفاظت از مسیرهای صادراتی نیز در جریان جنگ، بخشی از درآمد اضافی را جذب می‌کند.

پیامدهای جنگ به صنعت نفت محدود نمی‌شود. برنامه چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان بر جذب سرمایه خارجی، توسعه گردشگری و گسترش فعالیت‌های غیرنفتی استوار است. این بخش‌ها بیش از درآمدهای نفتی به ثبات منطقه و امکان برنامه‌ریزی بلندمدت وابسته‌اند. صندوق بین‌المللی پول می‌گوید جنگ بر تجارت، فعالیت‌های غیرنفتی و اعتماد سرمایه‌گذاران اثر گذاشته و ادامه آن می‌تواند رشد و سرمایه‌گذاری را در سال‌های آینده تضعیف کند.

خانم نخله نیز می‌گوید: «این‌که صرفا به دلیل افزایش سود آرامکو نتیجه بگیریم عربستان از این درگیری سود برده، گمراه‌کننده است.» به گفته او، افزایش قیمت نفت در کوتاه‌مدت درآمد تولیدکنندگانی را که توانسته‌اند صادرات خود را ادامه دهند بالا برده است، اما ادامه بی‌ثباتی می‌تواند تهدیدهای امنیتی را تشدید کند، سرمایه‌گذاران را دلسرد سازد و فضای کسب‌وکار را پیش‌بینی‌ناپذیرتر کند.

نتایج سه‌ماهه دوم نشان می‌دهد افزایش قیمت نفت و انتقال بخش بیشتری از صادرات از طریق خط لوله شرق‌ـ‌غرب، کاهش تولید و صادرات را جبران کرده و سود آرامکو را بالا برده است.

اما در همین دوره، تولید نفت و اقتصاد عربستان کوچک‌تر شد و خطرهای پیش روی مسیرهای تجاری و برنامه‌های غیرنفتی این کشور افزایش یافت. به گفته خانم نخله، «آرامکو ممکن است در کوتاه‌مدت از قیمت‌های بالاتر نفت بهره‌مند شود، اما عربستان از ثبات منطقه‌ای بسیار بیشتر از یک دوره طولانی جنگ سود می‌برد.»