دیدار سران چین و آمریکا؛ تایوان برگ اصلی معامله، ایران و روسیه در حاشیه چانه‌زنی

دیدار دونالد ترامپ و شی جین پینگ که قرار است به زودی در واشنگتن برگزار شود، در کانون توجه دیپلماتیک جهان قرار دارد.

هنوز هیچ‌کس نمی‌تواند با اطمینان تایید کند که شی جین‌پینگ واقعا پا به خاک آمریکا خواهد گذاشت یا نه. یکی از دلایل این ابهام، مسئله‌ای است که همه طرف‌ها به‌خوبی با آن آشنا هستند: تایوان.

چندین منبع آگاه از روابط آمریکا و چین گفته‌اند پکن به واشنگتن اطلاع داده است که اگر آمریکا پیش از این دیدار، هرگونه بسته جدید فروش تسلیحاتی چند میلیارد دلاری به تایوان را تایید کند، چین قصد دارد نشست سران دو کشور را لغو کند.

دونالد ترامپ اعلام کرده است که ۲۴ سپتامبر در کاخ سفید میزبان شی جین‌پینگ و همسرش در یک ضیافت رسمی خواهد بود، چند خبرگزاری به نقل از یک مقام ارشد دولت آمریکا گزارش داده‌اند که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، قصد دارد شخصا به پایگاه اندروز در حومه واشنگتن برود تا از شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین،استقبال کند.

حضور شخص رئیس‌جمهور آمریکا برای استقبال از یک رئیس دولت خارجی در فرودگاه، رخدادی بسیار نادر است. در صورت تایید این حضور، به استثنای مورد ویژه سفر پاپ به آمریکا، این نخستین بار در بیش از ۶۰ سال گذشته خواهد بود که یک رئیس‌جمهور آمریکا به این شکل از یک رهبر خارجی استقبال می‌کند.

آیا تعامل چین و آمریکا بر سر تایوان وارد مرحله‌ای تازه شده است؟ به نظر می‌رسد پکن دیگر به تکرار مواضع خود بسنده نمی‌کند و می‌کوشد موضوع تایوان، از جمله فروش تسلیحات به این جزیره، را در چارچوب سبک دیپلماسی «معامله‌محور» دونالد ترامپ بگنجاند.

جاناتان سالیوان، رئیس موسسه مطالعات چین و دانشیار مطالعات چین معاصر در دانشگاه ناتینگهام بریتانیا، به بی‌بی‌سی چینی می‌گوید: «نمی‌گوییم ترامپ معامله بزرگی درباره تایوان در ذهن دارد؛ به‌هیچ‌ وجه منظورمان این نیست. اما اگر انگیزه‌اش کسب «یک پیروزی» باشد، گزینه‌هایی که ممکن است برای رسیدن به آن به کار بگیرد، از روسای‌جمهور پیشین آمریکا بیشتر است. البته این تا حد زیادی به میزان فشار چین بستگی دارد.»

آیا چین و آمریکا وارد الگوی معامله شده‌اند؟

از رایزنی‌های پکن و کاخ سفید چنین برمی‌آید که تایوان همچنان همان «خط قرمز» غیرقابل‌عبور در مواضع پکن است، اما شیوه برخورد با آن واقعا معامله‌محورتر شده است.

خبرگزاری ژاپنی کیودو می‌گوید ترامپ مشتاق است پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای نوامبر دستاوردی در سیاست خارجی ارائه کند و به همین دلیل برای این نشست اهمیت زیادی قائل است. چین نیز دقیقا از همین موضوع استفاده کرده و «رفتن یا نرفتن شی جین‌پینگ به آمریکا» را به یک برگ چانه‌زنی تبدیل کرده است.

پیامی که پکن منتقل کرد، در اصل تفاوتی با بیانیه رسمی پس از سفر ترامپ به پکن در ماه مه نداشت: تایوان «مهم‌ترین مسئله» در روابط چین و آمریکا است و هرگونه خطا در مدیریت آن «می‌تواند به رویارویی یا حتی درگیری منجر شود». اما با این تفاوت که این بار، موضوع فروش تسلیحات به تایوان نه به‌عنوان هشداری پس از دیدار سران، بلکه پیش از برگزاری این نشست و به‌طور مستقیم مطرح شده است.

لو مینگ‌هویی، دانشیار دانشگاه فناوری نانیانگ سنگاپور، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی چینی می‌گوید شاید هنوز زود باشد که بگوییم راهبرد چین در قبال آمریکا «اساسا تغییر کرده» و معامله‌محور شده است.

او افزود: «در حالی که پکن واقعا به سوی رویکردی معامله‌محورتر حرکت می‌کند و می‌کوشد "خط قرمز" را به موضوع فروش تسلیحات منتقل کند، آنچه چین را نگران می‌کند برداشت افکار عمومی در سطح بین‌المللی است. اگر فروش این تسلیحات به تایوان در زمانی تایید شود که شی جین‌پینگ در واشنگتن حضور دارد، تصویر بسیار ناخوشایندی ایجاد خواهد شد. به همین دلیل، بعید است پکن حاضر باشد روی چنین موضوعی قمار کند و مستقیما با ترامپ رودررو شود.»

سالیوان نیز می‌گوید پکن هیچ گفت‌وگویی درباره تایوان را علنا در قالب «بده‌ بستان» توصیف نخواهد کرد، اما همه طرف‌ها می‌دانند چین چه می‌خواهد و ترامپ به چه چیزی نیاز دارد.

او افزود: «در فهرست اولویت‌های پکن، مهم‌ترین خواسته این است که آمریکا به‌صراحت با استقلال تایوان مخالفت کند. پس از آن نیز بازنگری بیشتر در بسته‌های فروش تسلیحات به تایوان قرار دارد که پیش‌تر بر سر آنها توافق شده است. پس از نشست ماه مه، تعدادی از این معاملات تسلیحاتی متوقف شد و به نظر می‌رسد هنوز برای تعدیل این فروش‌ها، فضای مانور بیشتری وجود دارد.»

بانی گلیزر، مدیر برنامه هند-اقیانوس آرام در «صندوق مارشال آلمان»، که یک اندیشکده آمریکایی است، پیش‌تر در ماه مه و پس از سفر ترامپ به پکن، در گفت‌وگو با نیویورک تایمز تحلیل کرده بود که شی جین‌پینگ معتقد است فرصتی برای واداشتن آمریکا وجود دارد تا «نه تنها فروش تسلیحات را به تعویق بیندازد، بلکه حتی از حجم آن بکاهد یا برای مدتی طولانی آن را متوقف کند.»

او پس از انتشار گزارش خبرگزاری کیودو در هفته گذشته، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «فروش تسلیحات به تایوان از سر گرفته خواهد شد؛ پرسش این نیست که آیا این اتفاق می‌افتد یا نه، بلکه این است که چه زمانی رخ خواهد داد. بعید است این موضوع در دو هفته آینده اتفاق بیفتد، اما ممکن است پس از نشست سران انجام شود.»

رایان هس، مدیر مرکز مطالعات چین در مؤسسه بروکینگز، این موضوع را از زاویه شیوه مذاکره دونالد ترامپ بررسی کرده است. او با لحنی صریح گفت درخواست علنی ترامپ از تایوان برای «آرام گرفتن»، در عمل به منزله ارسال این پیام به پکن بود که حمایت امنیتی آمریکا از تایوان «قابل مذاکره با چین است».

او این رویکرد آشکارا معامله‌پذیر را به «تکان دادن پارچه سرخ در برابر گاو نر» تشبیه کرد و گفت چنین اقدامی پکن را ترغیب می‌کند تا حدود و مرزهای تعهدات آمریکا را بیازماید.

به بیان دیگر، این مرحله جدید از آنجا شکل نگرفته که پکن ناگهان خط قرمز تازه‌ای تعریف کرده باشد، بلکه به این دلیل است که واشنگتن خود، خطوط قرمز موجود را به میز مذاکره آورده است.

پکن وارد معامله شده است؛ چه چیزی را با چه امتیازی معاوضه می‌کند؟

سالیوان به بی‌بی‌سی چینی می‌گوید چین در زمینه کنترل صادرات، تعرفه‌ها و مسئله تایوان خواسته‌های روشنی دارد. هم‌زمان، برگ‌هایی در اختیار دارد که می‌توان آن‌ها را «پیروزی» ترامپ جلوه داد، از جمله صادرات مواد معدنی حیاتی، واردات سویا و «اعمال نفوذ بر ایران و روسیه». این موضوع چین را در موقعیتی نسبتا مساعد در مذاکرات قرار می‌دهد و به آن امکان می‌دهد بهای بیشتری طلب کند.

وب‌سایت مطالعات چین «سینیفیکیشن» گزارش داده است که اواخر ماه مه امسال، در نشستی با حضور کارشناسان مسائل تایوان پس از دیدار ترامپ و شی در پکن، لی پنگ، استاد دانشگاه شیامن، پذیرفت که پیش‌بینی رفتار ترامپ دشوار است. اما او معتقد بود تعامل مکرر دو رهبر شاید بتواند این رئیس‌جمهور آمریکا را «باثبات‌تر» کند و در نتیجه به ثبات کلی روابط دو سوی تنگه تایوان و روابط چین و آمریکا کمک کند.

وانگ های‌لیانگ، استاد مؤسسه مطالعات شرق آسیا در شانگهای، تاکید می‌کند که پکن باید از سه سال آینده به‌خوبی بهره ببرد تا در روابط چین، آمریکا و تایوان روندی «مثبت و برگشت‌ناپذیر» ایجاد کند و واشنگتن را به سمت «بی‌طرفی غیررسمی اما آبرومندانه» در قبال مسئله تایوان سوق دهد.

سالیوان در عین حال تاکید می‌کند که ترامپ نیز مزیتی دارد: او اکنون کاملا بر حزب خود مسلط است، سابقه‌ای از رفتارهای پیش‌بینی‌ناپذیر دارد که توانسته از پیامدهای آن‌ها جان سالم به در ببرد و خود را مقید به ایدئولوژی یا ثبات سیاست‌ها نمی‌داند.

بنابراین، «اگر واقعا بخواهیم تصور کنیم کدام رئیس‌جمهور ممکن است چنین معامله‌ای با چین انجام دهد، آن فرد ترامپ است. در مجموع، چین اکنون در موقعیتی نسبتا مساعد قرار دارد و می‌تواند خواسته‌های بیشتری مطرح کند.»

سالیوان می‌گوید: «اما آن‌ها همچنین می‌دانند که اگر ترامپ در تنگنا قرار بگیرد، ممکن است دست به اقداماتی پیش‌بینی‌ناپذیر بزند که حتی به منافع خودش آسیب بزند.»

جایگاه تایوان ضعیف‌تر شده، اما همچنان برگ‌هایی برای بازی در اختیار دارد

در مقطع کنونی، تایوان خود را میان چانه‌زنی‌های پکن و واشنگتن و نیز آرایش سیاسی داخلی‌ می‌بیند که در آن دولت در اقلیت و مخالفان در اکثریت‌اند. در ماه مه امسال، مجلس قانون‌گذاری تایوان که در اختیار احزاب مخالف است، بودجه ویژه دفاعی را که در ابتدا حدود یک تریلیون و ۲۵۰ میلیارد دلار جدید تایوان پیش‌بینی شده بود، به حدود ۷۸۰ میلیارد دلار جدید تایوان کاهش داد و بخشی از برنامه‌های مربوط به تسلیحات بومی و توانمندی‌های نامتقارن را نیز حذف کرد.

دیوید اکس، تحلیلگر نظامی آمریکایی، پیش‌تر از این کاهش بودجه انتقاد کرده و گفته بود که چنین تصمیمی در عمل به معنای کنار گذاشتن توانمندی‌های اصلی برای تبدیل تایوان به یک «دژ بازدارنده» است.

هرچند مجلس قانون‌گذاری تایوان در هفته‌های اخیر مقررات مربوط به سامانه‌های بدون سرنشین را تصویب کرده است، احزاب حاکم و مخالف همچنان بر سر برنامه‌های خرید تسلیحاتی و روند بررسی بودجه با یکدیگر اختلاف دارند.

برایان هیو، سردبیر وب‌سایت مستقل اخبار سیاسی تایوان «پوتو» و پژوهشگر مهمان مرکز مطالعات تایوان در دانشگاه ناتینگهام بریتانیا، به بی‌بی‌سی چینی می‌گوید: «به نظر می‌رسد ترامپ همیشه می‌خواهد خود را بانی یک "معامله بزرگ" نشان دهد. بنابراین، از دید تایوان، دامنه انتخاب‌های رئیس‌جمهور تایوان در واقع بسیار محدود است. اما او می‌تواند از طریق ارتباط با دیگر اعضای کنگره آمریکا، به‌طور غیرمستقیم بر ترامپ فشار بیاورد یا بکوشد نتیجه نهایی را به‌عنوان معامله بزرگی عرضه کند که افتخارش نصیب خود ترامپ شود.»

هیو اضافه می‌کند: «اما در نگاهی گسترده‌تر، به نظر می‌رسد ترامپ همچنان تا حدی با تایوان خصومت دارد و معامله با پکن را ترجیح می‌دهد؛ ضمن اینکه نشان داده حاضر است مستقیما درباره فروش تسلیحات به تایوان مذاکره کند، کاری که رؤسای‌جمهور پیشین آمریکا انجام نمی‌دادند.»

سالیوان معتقد است کارهایی که رئیس‌جمهور لای تایوان اکنون می‌تواند انجام دهد بسیار محدود است: تایوان تقریبا تمام سرمایه سیاسی خود را روی آمریکا گذاشته، تقریبا همه خواسته‌های ترامپ را برآورده کرده است و اکنون تنها می‌تواند منتظر بماند و ببیند در مقابل چه نتیجه‌ای به دست می‌آورد.

تایوان مهم‌ترین مرکز تولید نیمه‌رساناهای پیشرفته در جهان، نمونه‌ای موفق از دموکراسی لیبرال و در عین حال متحد وفادار آمریکاست.

سالیوان با بررسی این سه ویژگی می‌گوید: «احتمالا دو مورد آخر چندان برای ترامپ مهم نیستند. آنچه واقعا برای او اهمیت دارد تراشه‌هاست و این همچنان امتیازی برای تایوان است. شاید بتوانیم از خلال این نشست چین و آمریکا ببینیم انتخاب حزب دموکراتیک مترقی، یعنی «سرمایه‌گذاری تمام‌عیار بر بازدارندگی نظامی و تکیه بر آمریکا»، در نهایت چه پاسخی دریافت خواهد کرد.»

جونگ جی‌دونگ، پژوهشگر دستیار موسسه پژوهش‌های دفاع و امنیت ملی تایوان، هفته گذشته در نشستی در تایپه تاکید کرد که روابط کنونی چین و آمریکا را می‌توان با عبارت «چشم‌انداز مثبت در کوتاه‌ مدت و منفی در بلند مدت» توصیف کرد.

او توضیح داد که روابط تایوان و آمریکا را باید در ساختار کلی روابط چین و آمریکا دید: در سال ۱۹۷۹، حتی زمانی که آمریکا برای مقابله مشترک با اتحاد جماهیر شوروی به همکاری چین نیاز داشت، خواسته پکن برای توقف فروش تسلیحات به تایوان را نپذیرفت. بنابراین، در شرایط کنونی که رقابت راهبردی چین و آمریکا همچنان در حال تشدید است، فضای آمریکا برای امتیاز دادن به چین در موضوع فروش تسلیحات به تایوان در واقع از گذشته هم کمتر است.

او گفت: «پیش از دیدار سران، احتمال بسیار کمی وجود دارد که آمریکا یک بسته بزرگ فروش تسلیحات به تایوان را اعلام کند، اما این به آن معنا نیست که واشنگتن در برابر چین عقب‌نشینی کرده است.»

موضوع فروش تسلیحات به تایوان از دستور کار دو کشور خارج نخواهد شد، بلکه وارد دور تازه‌ای از چانه‌زنی‌ها می‌شود. پکن از نشست سران به‌عنوان اهرم فشار استفاده می‌کند، واشنگتن فروش تسلیحات را به برگ چانه‌زنی تبدیل کرده است و تایوان نیز ناچار است هم با کشمکش‌های بودجه‌ای در مجلس قانون‌گذاری روبه‌رو شود و هم تلاش کند در این معادله، خود در جایگاه یکی از طرف‌های مذاکره قرار گیرد، نه موضوع مذاکره.