شبیری زنجانی؛ مرجع تقلید مستقل و دور از هیاهوی سیاسی

موسی شبیری زنجانی از مراجع تقلید شیعه یکشنبه ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ در ۹۹ سالگی در گذشت. به گزارش رسانه‌های ایران، او به دلیل مشکلات داخلی و خونریزی معده در یکی از بیمارستان‌های قم بستری شده و تحت درمان قرار داشت. او از نظر مدارج حوزه علمیه «آیت‌الله العظمی» خطاب می‌شد.

آیت‌الله شبیری زنجانی استاد درس خارج فقه و خارج اصول در قم بود و در حوزه علمیه از او به عنوان فقیهی با پایبندی به سنت‌های اصیل حوزوی یاد می‌شود.

آقای شبیری زنجانی یکی از هفت فقیهی بود که پس از درگذشت آیت‌الله اراکی، از سوی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، جایز التقلید و واجد شرایط مرجعیت معرفی شد. او همانند پدرش امام جماعت در حرم معصومه، خواهر امام هشتم شیعیان بود.

موسی شبیری‌زنجانی در سال ۱۳۰۶ شمسی در شهر قم متولد شد. پدرش احمد شبیری زنجانی، از علمای برجسته و مورد احترام حوزه بود و از نخستین مشوقان او در مسیر تحصیل علوم دینی به شمار می‌رفت.

آقای شبیری تحصیلات ابتدایی را در قم گذراند و از همان سنین نوجوانی وارد حوزه علمیه شد. او دروس حوزوی را از سال ۱۳۱۹ آغاز کرد و دروس دوره سطح را در سه یا چهار سال به پایان برد.

آقای شبیری زنجانی، دو بار به حوزه علمیه نجف رفت و درس‌های خارج فقه را در آنجا گذراند. او نزد مراجع تقلید و چهره‌های مطرح حوزه مانند محمد حجت کوه‌کمره‌ای، حسین طباطبایی بروجردی، روح‌الله خمینی، محمدحسین طباطبایی و ابوالقاسم خویی علوم دینی را فرا گرفت.

این مرجع تقلید علاوه بر تدریس و تحقیق در زمینه علوم دینی تالیفاتی داشته است. توضیح المسائل (رساله عملیه فقهی)، مقالات رجالی و حدیثی در قالب جزوات پژوهشی، تحقیقات فقهی و اصولی منتشر شده توسط شاگردانش از جمله کتاب‌های او هستند. کتاب چهارجلدی «جرعه‌ای از دریا» شامل تعلیقات و تألیفات و سخنان شفاهی آقای شبیری زنجانی شناخته‌ترین کتاب درباره او است.

جنبش سبز و شبیری زنجانی

آیت‌الله شبیری زنجانی همانند بسیاری از مراجع تقلید شیعه، رویکردی محتاطانه نسبت به سیاست داشت. او بر این باور بود که وظیفه مرجعیت دینی، هدایت معنوی جامعه است و نباید مرجعیت، ابزار دست جریان‌های سیاسی شود.

در طول سال‌های گذشته مسئولان و مدیران مختلف حکومتی به دیدار او می‌رفتند ولی از اظهارنظرهای مستقیم سیاسی پرهیز می‌کرد و بیشتر بر «لزوم رعایت اخلاق اسلامی، وحدت میان مسلمانان و دفاع از ارزش‌های دینی» تأکید داشت.

با این حال، در مواردی بیانیه یا واکنش نشان می‌داد. به عنوان نمونه در خردادماه ۱۳۹۳ در واکنش به مدعیان ظهور امام دوازدهم شیعیان، کسانی را که ظهور را نزدیک می‌دانستند «دروغگو» دانست و گفت: «کسانی که وقت تعیین می‌کنند دروغ می‌گویند. این ادعاها، ادعاهای بیخود است و نباید به این حرف‌ها گوش دارد. باید به فکر اطاعت الهی بود و این که آن حضرت الان می‌آید و یا نمی‌آید را نباید دنبال کرد».

از موارد مهمی که نام موسی شبیری زنجانی را در رسانه‌ها برسر زبان انداخت و توجه فعالان سیاسی را به خود جلب کرد به انتخابات جنجالی ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸ برمی‌گردد.

حدود هفتاد چهره سیاسی و دانشگاهی از جمله میرحسین موسوی، مهدی کروبی و محمد خاتمی در نامه‌ای سرگشاده به مراجع تقلید شیعه، از اعمال «شکنجه‌های مکرر» علیه بازداشت شدگان حوادث آن‌ زمان اظهار نگرانی کرده و از آن‌ها کمک خواستند.

آیت‌الله شبیری ، آیت‌الله حسینعلی منتظری و آیت‌الله موسوی اردبیلی در مردادماه همان سال درباره «مسائل فقهی و سیاسی روز» با هم دیدار کردند.

در آبان‌ماه ۱۳۸۹ محسن کدیور، فعال جنبش سبز در نامه‌ای از آقای شبیری درخواست کرد تا برای آزادی زندانیان سیاسی کمک کند و نوشت: «در جریان جنبش اعتراضی ملت ایران ... شما با ملاقات‌هایی با رهبر جمهوری اسلامی، تلاش کردید از خشونت حکومت بکاهید و در حد مقدور از آرمان عدالت خواهانه ملت در مذاکرات پشت پرده خود دفاع نمودید. آخرین اقدام خیرخواهانه شما تماس تلفنی با دفتر رهبری برای آزادی دکتر علی شکوری‌راد بود که خوشبختانه این بار نفس گرم شما مؤثر افتاد و با وساطت شما آزاد شد».

موسی شبیری زنجانی منتقد ورود روحانیت در مسایل اقتصادی بود و گفته بود: «کسی که روحانی است و ایمان به خداوند و عنایات او دارد باید متمرکز در فعالیت علمی باشد نه اینکه به دنبال حواشی یا فعالیت اقتصادی برود و رفتاری که زیّ طلبگی شمرده نمی‌شود از او سر بزند. این موضوعی است که متاسفانه امروزه نسبت به آن کمتر توجه می‌شود».

نامه تند محمد یزدی به شبیری زنجانی

بعضی از مواضع او به مذاق نزدیکان حکومت خوش نیامده بود. برای نمونه می‌توان به نامه تند محمد یزدی، رئیس وقت شورای عالی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم به آقای شبیری اشاره کرد.

در اواخر مهرماه ۱۳۹۷ در پی انتشار تصاویری از آقای شبیری زنجانی در کنار محمد خاتمی، رئیس جمهور پیشین و عبدالله نوری، وزیر کشور دولت اصلاحات و جمعی از اصلاح‌طلبان، محمد یزدی طی نامه تندی خطاب به آقای شبیری زنجانی خواستار رعایت شئون مرجعیت و احترام نظام اسلامی حاکم شدند.

آقای یزدی با انتقاد از اینکه دو نامه‌‌اش بدون پاسخ مانده، یادآوری کرده بود که «مقام و احترام شما در سایه احترام به نظام اسلامی حاکم، رهبری و شأن مرجعیت است، پس لازم است این احترام و شئون مرجعیت را رعایت فرموده و ترتیبی اتخاذ فرمائید این گونه مسائل دیگر تکرار نگردد».

عباس صالحی، وزیر ارشاد دولت حسن روحانی در واکنش به نامه آقای یزدی در شبکه ایکس نوشت: «مرجعیت پشتوانه حفظ هویت شیعی است. مواظب باشیم مراجع پاک زیست را با تابوی دغدعه مقدس حفظ نظام، موهون نکنیم و میراث تاریخی تشیع را به تاراج نسپریم.»

در آبان‌ماه همان سال روزنامه کیهان نوشت: «مدعیان اصلاحات که تا دیروز در توهینی آشکار، تقلید را کار میمون می‌دانستند، از هر فرصتی استفاده کرده و مقدسات را مورد هجمه قرار داده و از توهین به ائمه اطهار هم خودداری نکرده و نمی‌کنند، ولایت امیرالمومنین را در روزنامه‌های زنجیره‌ای زیر سوال برده و همه ساله در موعد تنظیم و تصویب بودجه علیه بودجه حوزه‌های علمیه جنجال می‌کنند، به دنبال نامه آیت‌الله یزدی به آیت‌الله شبیری زنجانی، نگران شأن مرجعیت شده‌اند».

محسن کدیور با انتقاد از محتوای تهدیدآمیز نامه محمد یزدی به آقای شبیری نوشته بود: «موسی شبیری مرجعیت خود را وامدار نظام و آقای خامنه‌ای نیست تا عمله رهبری او را تهدید کند. مقام و احترام ایشان معلول دقت علمی و تقوای عملی اوست. یزدی پیغام رهبری را ابلاغ کرده که اگر دست از پا خطا کنید و متفاوت با منویات رهبری رفتار نمایید احترام فقاهت و مقام مرجعیت را از دست خواهید داد، چرا که شأن مرجعیت از منظر نظام یعنی سازگاری با منویات مقام معظم رهبری ...است»..

به نوشته محسن کدیورآقای شبیری روابط حسنه‌ای با حسینعلی منتظری، از دیگر مراجع تقلید و منتقد حکومت داشت و با حصر خانگی آقای منتظری موافق نبود و آنچه از دستش برمی‌آمد برای رفع حصر انجام داد.

جایگاه علمی و حوزوی

موسی شبیری زنجانی از جمله علمای طراز اول حوزه علمیه قم محسوب می‌شد. تدریس‌های سطوح عالی فقه و اصول و به‌ویژه مباحث رجال و درایه حدیث، محافل درسی او را از مهم‌ترین و معتبرترین حلقه‌های علمی حوزه قم ساخته بود.

او همواره بر رعایت امانت علمی، پرهیز از تساهل در تحلیل متون و دقت در نقل مطالب تاریخی تأکید داشت و همین ویژگی‌ها سبب شده که حتی بسیاری از محققان برجسته، تحقیقات رجالی او را مرجع کار خود قرار دهند.

منابع رجالی شیعه از نظر ادوار تاریخی و نیز میزان تأثیرگذاری، به سه دسته، منابع اولیه رجال شیعه، منابع ثانویه رجال شیعه و منابع متأخر رجال شیعه تقسیم می‌شود.

او علاوه بر تسلط بر روی منابع رجالی، روی اعتبار سنجی احادیث و روایت‌ها و نسخ خطی نیز مسلط بود.

مصطفی محقق داماد، از چهره‌های مطرح حوزه علمیه در ۷ آبان ۱۳۹۷ در یادداشتی در روزنامه اطلاعات نوشت: «وی مردی نه فقیه، بلکه تندیس فقاهت که مبانی و قواعد فقاهت را از اساتید نامدار این دانش دریافته و با نبوغ و هوش و ذکاوت خدادادی، همگی را در دست دارد. در رشته‌های دیگر دانش اسلامی از قبیل علم اصول، تاریخ اسلام و تاریخ تمدن اسلامی، تفسیر قرآن، رجال و حدیث درایه ادبیات عرب و ادبیات فارسی صاحب‌نظر است.‏»

آقای محقق داماد در ادامه یادداشت خود آقای شبیری را با اشاره به نقل قولی «علامه» می‌خواند و می‌نویسد: «افزون‏ بر همه مقامات علمی، از نظر اخلاقی، ایشان کم‌گوی و گزیده‌گوی است. در نقل مطالب دقیق‌النظر است و همواره برای عدم تحریف تاریخ معاصر با وسواس تمام بدون هرگونه گزافه و اضافه و کم و کاست نقل می‌کند».