วิเคราะห์: จีนกำลังมองหาหนทางยุติสงครามอิหร่าน แต่ไม่ใช่ในแบบที่ทรัมป์ต้องการ แล้วการหารือระหว่างผู้นำทั้งสองจะเป็นเช่นไร ?

หลายวันก่อนหน้าที่ประธานาธิบดีสี จิ้นผิง ของจีน จะเดินทางเยือนสหรัฐอเมริกา ซึ่งถือเป็นกำหนดการที่มีความสำคัญอย่างยิ่ง ทางการจีนได้ให้การต้อนรับอับบาส อารักชี รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศของอิหร่าน ซึ่งเป็นการย้ำเตือนถึงอิทธิพลของจีนที่มีต่ออิหร่าน

มีการคาดการณ์ว่าเรื่อง 'สงครามอิหร่าน' จะเป็นหนึ่งในประเด็นสำคัญในการหารือระหว่างทรัมป์และสีในการพบกันวันพฤหัสบดีนี้ (24 ก.ย.)

จีนมีจุดยืนที่สม่ำเสมอมาตั้งแต่ช่วงเริ่มต้นสงครามอิหร่านเมื่อเจ็ดเดือนก่อน โดยได้ประณามการที่สหรัฐฯ และอิสราเอลโจมตีอิหร่าน รวมถึงประณามมาตรการคว่ำบาตรที่สหรัฐฯ มีต่ออิหร่าน ในขณะเดียวกันก็ได้เรียกร้องซ้ำแล้วซ้ำเล่าให้มีการยุติสงครามและกลับมาเปิดช่องแคบฮอร์มุซอีกครั้ง

จนถึงขณะนี้จีนยังสามารถรับมือกับผลกระทบจากสงครามอิหร่านได้ค่อนข้างดี เนื่องจากมีปริมาณน้ำมันสำรองมหาศาลและมียุทธศาสตร์กระจายความเสี่ยงด้านพลังงาน

อันเดรีย กีเซลลี ผู้เชี่ยวชาญด้านจีนและตะวันออกกลางจากมหาวิทยาลัยเอ็กซิเตอร์ มองว่า จีนยังสามารถรับมือกับภาวะนี้ต่อไปได้อีก แต่จะต้องเผชิญกับต้นทุนทางเศรษฐกิจที่เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ

แต่เขาก็มองว่าจีนจะต้องสร้างสมดุลระหว่างความอยากจะให้สงครามยุติลง กับลำดับความสำคัญทางภูมิรัฐศาสตร์อื่น ๆ

"จีนไม่อยากให้ความขัดแย้งนี้กลายเป็นเรื่องที่กระทบต่อความสัมพันธ์กับสหรัฐฯ" แต่จีนก็จะ "ไม่บั่นทอนความต้องการและข้อเรียกร้องหลักของอิหร่าน" ดร.กีเซลลี กล่าวเสริม

"โดยทั่วไป อิหร่านและจีนมีท่าทีที่สอดคล้องกัน พวกเขามองว่าการกระทำที่รุกรานของสหรัฐฯ และอิสราเอลเป็นสาเหตุที่ทำให้ความขัดแย้งครั้งนี้ปะทุขึ้นและดำเนินต่อมาจนถึงตอนนี้" เขาอธิบาย

พลังงานและเศรษฐกิจ

ฮามิเดรซา อาซิซี จากกลุ่มวิกฤตการณ์ระหว่างประเทศ (International Crisis Group) มองว่า จีนกำลัง "ได้รับผลกระทบจากสงครามที่ยังดำเนินต่อ" จากการที่ประเทศเป็นผู้บริโภคพลังงาน

น้ำมันคิดเป็นประมาณหนึ่งในห้าของการบริโภคพลังงานทั้งหมดของจีน แต่กว่า 70% ของน้ำมันดังกล่าวมาจากการนำเข้า ตามรายงานของสำนักงานสารสนเทศด้านพลังงานของสหรัฐฯ (US Energy Information Administration) ในปี 2025

ในปีที่แล้ว จีนนำเข้าน้ำมันจากอิหร่านประมาณ 1.4 ล้านบาร์เรลต่อวัน คิดเป็นเพียง 12% ของน้ำมันดิบทั้งหมดที่จีนนำเข้ามา ซึ่งเป็นสัดส่วนที่น้อยกว่าการนำเข้าน้ำมันจากภูมิภาคตะวันออกกลางทั้งหมด ซึ่งอยู่ที่ 42% อยู่มาก

ที่ผ่านมาจีนสามารถทดแทนน้ำมันส่วนที่ขาดหายไปจากอิหร่านและประเทศผู้ผลิตน้ำมันอื่น ๆ ในอ่าวเปอร์เซียได้ จากการเปลี่ยนไปนำเข้าจากรัสเซีย บราซิล และผู้ส่งออกรายอื่น ๆ ทว่าการจะทดแทนก๊าซที่จีนซื้อจากภูมิภาคดังกล่าวคือเรื่องที่ยากกว่ามาก

การมีคลังน้ำมันสำรองปริมาณมหาศาล ช่วยให้จีนสามารถรองรับแรงกระแทกด้านพลังงานที่เกิดจากสงครามได้ โดยตัวเลขชัดเจนว่ามีเท่าไหร่ยังคงเป็นความลับของรัฐ แต่มีการประเมินว่าอยู่ที่ระหว่าง 1,000 - 1,400 ล้านบาร์เรลในปี 2025

เอริกา ดาวน์ส นักวิจัยด้านพลังงานจีนจากมหาวิทยาลัยโคลัมเบียในสหรัฐฯ กล่าวว่า "หากจีนเริ่มต้นสงครามด้วยน้ำมันสำรองราว 1,400 ล้านบาร์เรล มันจะเพียงพอทดแทนการนำเข้าจากตะวันออกกลางได้ 254 วัน เมื่อเทียบสถิติปี 2025"

เธอกล่าวเสริมด้วยว่า ปริมาณน้ำมันสำรองของจีนยังมีแนวโน้มที่จะใช้ทดแทนได้นานกว่านั้น เนื่องจากยังคงมีการนำเข้าน้ำมันบางส่วนจากตะวันออกกลางแม้ในช่วงสงคราม

อย่างไรก็ดี รายงานของไคลด์ รัสเซลล์ คอลัมนิสต์ด้านสินค้าโภคภัณฑ์ประจำภูมิภาคเอเชีย ของสำนักข่าวรอยเตอร์ ระบุว่า จีนจำเป็นต้องดึงน้ำมันจากคลังสำรองออกมาใช้ในช่วงสามในสี่เดือนที่ผ่านมา รวมถึงในเดือน ส.ค. นี้

"รัฐบาลจีนน่าจะอยากยุติการต้องใช้น้ำมันสำรองในคลังให้ได้เร็วหน่อยก็ดี เพื่อจะได้ยังมีเบาะที่ใหญ่พอเผื่อรองรับสถานการณ์" ดร.ดาวน์ส กล่าว

และหากกลุ่มฮูตีที่ได้รับการสนับสนุนจากอิหร่าน เพิ่มการโจมตีซาอุดีอาระเบีย และควบคุมช่องแคบบาบ เอล-มันเดบ (Bab al-Mandab) อย่างเข้มข้นขึ้น ตลาดพลังงานโลกก็อาจผันผวนขึ้นไปอีก

ปัญหาเศรษฐกิจที่เกิดจากสงครามอิหร่านอาจถึงขั้นไปกระตุ้นให้เกิดวิกฤตเศรษฐกิจโลก ซึ่งจะเป็นข่าวร้ายสำหรับเศรษฐกิจของจีนที่พึ่งพาการส่งออก

ตั้งแต่ปี 2019 การเติบโตทางเศรษฐกิจของจีนชะลอตัวลง โดยประเทศที่มีขนาดเศรษฐกิจใหญ่อันดับสองของโลกแห่งนี้ กำลังเผชิญกับวิกฤตอสังหาริมทรัพย์ ความตึงเครียดทางการค้ากับตะวันตก และหนี้ของหน่วยงานปกครองส่วนท้องถิ่นที่เพิ่มมากขึ้น

ปัจจัยต่าง ๆ ข้างต้นทำให้ตัวเลขการส่งออกสุทธิเมื่อปีที่แล้ว คิดเป็น 32.7% ของการเติบโตของจีดีพี ซึ่งนับเป็นอัตราสูงที่สุดนับตั้งแต่ปี 1997 จากข้อมูลของศูนย์ศึกษาด้านยุทธศาสตร์และกิจการระหว่างประเทศ (Center for Strategic and International Studies) ซึ่งเป็นสถาบันวิจัยในกรุงวอชิงตัน ดี.ซี. โดยการส่งออกได้กลายเป็นเครื่องยนต์หลักที่ขับเคลื่อนการเติบโตทางเศรษฐกิจ เมื่อการบริโภคภายในประเทศยังคงซบเซา

มาตรการคว่ำบาตร การปิดล้อมทางทะเล และการเจรจาต่อรอง

ในขณะที่สงครามเข้าสู่ภาวะชะงักงัน รัฐบาลทรัมป์ยังคงเพิ่มแรงกดดันทางเศรษฐกิจต่อทางการอิหร่าน โดยสหรัฐฯ ได้เตือนว่า บริษัท ธนาคาร และประเทศต่าง ๆ ที่สนับสนุนการขับเคลื่อนเศรษฐกิจอิหร่าน อาจต้องเผชิญกับมาตรการคว่ำบาตรแบบทุติยภูมิ (secondary sanction) หรือมาตรการคว่ำบาตรที่ดำเนินการโดยอ้อม

จนถึงขณะนี้ สหรัฐฯ ยังคงเลี่ยงไม่ใช้มาตรการดังกล่าวต่อธนาคารสำคัญ ๆ ของจีน แม้ว่าจะคว่ำบาตรบริษัทและหน่วยงานของจีนแล้วหลายแห่ง โดยท่าทีระมัดระวังนี้เกิดขึ้นในช่วงเวลาที่สหรัฐฯ และจีน ยังคงมีความตึงเครียดทางการค้าอยู่ในระดับสูง

รัฐบาลจีนไม่ได้ออกมาเปิดเผยต่อสาธารณะว่าเห็นพ้องต่อคำขอของทางการสหรัฐฯ ที่ขอให้จีนมาเข้าร่วมมาตรการทางการเงินต่ออิหร่าน โดยพวกเขาคัดค้าน "การคว่ำบาตรฝ่ายเดียว ซึ่งผิดกฎหมาย" และแย้งว่าความร่วมมือระหว่างจีนกับอิหร่านอยู่ในกรอบของกฎหมายระหว่างประเทศ

อาซิซี นักวิเคราะห์อิหร่าน มองว่า จีนมีแนวโน้มที่จะไม่ยอมถอยจากการซื้อน้ำมันอิหร่านตามแรงกดดันของสหรัฐฯ โดยเขาบอกว่า "จีนไม่อยากสร้างบรรทัดฐานที่ว่า สหรัฐฯ สามารถใช้แรงกดดันบีบบังคับให้บริษัทและธนาคารต่าง ๆ ของจีนปฏิบัติตามนโยบายของตนได้"

ทว่าการปิดล้อมทางทะเลของสหรัฐฯ ก็ได้จำกัดความสามารถของอิหร่านในการส่งมอบน้ำมันให้กับจีนในระดับขั้นรุนแรง

ในเดือน มี.ค. อิหร่านส่งออกน้ำมันวันละ 2 ล้านบาร์เรล แต่ในเดือน ส.ค. ตัวเลขดังกล่าวลดลงเหลือระหว่าง 220,000 - 255,000 บาร์เรลต่อวัน และตั้งแต่ที่สหรัฐฯ กลับมาปิดล้อมทางทะเลอีกครั้งเมื่อวันที่ 14 ก.ค. ก็ไม่มีการขนส่งน้ำมันดิบจากอิหร่านเที่ยวใดที่สามารถผ่านช่องแคบฮอร์มุซและไปถึงจีนได้สำเร็จ ตามการรายงานของรอยเตอร์

โมฮัมหมัด กาเอดี ผู้เชี่ยวชาญด้านอิหร่านจากมหาวิทยาลัยจอร์จ วอชิงตัน ในสหรัฐฯ ประเมินว่า หากการปิดล้อมยังคงดำเนินต่อไป การค้าระหว่างอิหร่านกับจีนจะถูกจำกัดอยู่บนเส้นทางภาคพื้นดินมากขึ้น ซึ่งมีต้นทุนสูงกว่าและมีศักยภาพรองรับการส่งออกได้น้อยกว่าการขนส่งทางทะเลมาก

ความปรารถนาของจีนในการลดผลกระทบจากมาตรการคว่ำบาตรทางการเงิน ไม่ได้หมายความว่าจีนมีความสามารถ หรือเต็มใจที่จะท้าทายการปิดล้อมทางทะเล

การฝ่าฝืนการปิดล้อมนี้อาจทำให้จีนต้องเผชิญหน้ากับสหรัฐฯ ในอีกระดับ และยังไม่มีสัญญาณใดบ่งชี้ว่าผู้นำจีนพร้อมจะยอมรับต้นทุนดังกล่าว

ดร.กีเซลลี กล่าวว่า จีนได้แสดงให้เห็นอย่างชัดเจนแล้วว่า "ต้องการให้สงครามยุติลงผ่านการเจรจา" และเสริมว่าจีนมีแนวโน้มจะยับยั้งอิหร่านไม่ให้ยกระดับความขัดแย้ง

"จีนสามารถ และอาจช่วยให้การเจรจากลับมาเริ่มต้นได้อีกครั้ง จีนอาจถึงขั้นผลักดันให้อิหร่านยอมประนีประนอมในบางเรื่อง ซึ่งอาจช่วยให้ประธานาธิบดีทรัมป์อ้างชัยชนะบางรูปแบบได้ และใช้สิ่งนั้นเป็นข้ออ้างในการยุติสงคราม"

แต่เขาก็มองว่าจีนจะผลักดันให้ข้อตกลงดังกล่าว มีสิ่งที่เป็นประโยชน์อย่างเป็นรูปธรรมสำหรับชาติพันธมิตรของจีนเองด้วย อาทิ การยกเลิกมาตรการคว่ำบาตร การเข้าถึงเงินทุนที่ถูกอายัด และการยุติการโจมตีทางทหาร

ภาพปกโดย เรเอส ฮุสเซน