کابوس باب‌المندب؛ حوثی‌ها چگونه معادلات عربستان‌سعودی را برهم زدند؟

در آغاز سپتامبر امسال، با فروپاشی نیروهای وفادار به دولت مورد حمایت جامعه بین‌المللی در یمن در برابر حمله غافلگیرانه حوثی‌ها، به نظر می‌رسید بیش از یک دهه تلاش نظامی، دیپلماتیک و اقتصادی عربستان سعودی ظرف چند روز بر باد رفته است.

گروه انصارالله بیشتر سواحل غربی یمن در کرانه دریای سرخ را تصرف کرد و به‌سوی تنگه باب‌المندب پیش رفت، گذرگاهی راهبردی میان دریای سرخ و خلیج عدن که از زمان بسته شدن تنگه هرمز به‌دست ایران در اواخر فوریه گذشته، به مهم‌ترین مسیر صادرات نفت و تجارت عربستان تبدیل شده است.

این پیشروی تنها چند هفته پس از آن رخ داد که حوثی‌ها از اعمال ممنوعیت کشتیرانی برای آنچه «دشمن سعودی» خواندند خبر دادند. پس از آن نیز حملات پهپادی و موشکی شهرها و تاسیسات انرژی عربستان را هدف گرفت و گروه‌های شبه‌نظامی عراقی مورد حمایت ایران نیز مسئولیت حملاتی دیگر را بر عهده گرفتند.

دکتر عبدالعزیز الغشیان، پژوهشگر مجمع بین‌المللی خلیج در ریاض، معتقد است این وضعیت شبیه کابوسی است که به واقعیت تبدیل شده است.

الغشیان به بی‌بی‌سی می‌گوید: «شریان اقتصادی کشور، یعنی صادرات نفت، به‌شدت آسیب می‌بیند.»

پس از اعمال محدودیت‌ها بر تنگه هرمز، وابستگی عربستان به خط لوله «شرق‌ـ‌غرب» برای انتقال نفت خام به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ افزایش یافت. به گفته سازمان کشورهای صادرکننده نفت، اوپک، ۸۰ درصد صادرات نفت عربستان راهی بازارهای آسیایی می‌شود و همین موضوع به تنگه باب‌المندب اهمیتی راهبردی می‌بخشد. اما در دو هفته گذشته، نیروهای حوثی مواضع دولتی در شهرهای مخا و ذوباب، نزدیک این تنگه، را تصرف کردند و تسلط خود را بر جزیره راهبردی پریم، معروف به جزیره میون، در میانه تنگه تقویت کردند.

حوثی‌ها پیش‌تر نیز از طریق ساختاری اداری مستقر در صنعا، پایتخت یمن، بیشتر مناطق شمالی کشور در امتداد مرز عربستان را در کنترل داشتند.

در سال ۲۰۱۵، عربستان رهبری ائتلافی در یمن را بر عهده گرفت. این ائتلاف هزاران حمله هوایی انجام داد که به گفته سازمان ملل متحد، هزاران غیرنظامی در آن‌ها کشته شدند و با انتقادهای گسترده روبه‌رو شد. در سال ۲۰۲۱، جو بایدن، رئیس‌جمهور پیشین آمریکا، اعلام کرد حمایت ایالات متحده از عملیات نظامی در یمن، از جمله فروش تسلیحات، متوقف می‌شود.

گزارش‌ها حاکی از آن است که درگیری‌ها بیش از ۱۵۰ هزار کشته بر جا گذاشته و فاجعه‌ای انسانی ایجاد کرده است. ۴٫۸ میلیون نفر آواره شده‌اند و ۱۹٫۵ میلیون یمنی، یعنی نیمی از جمعیت کشور، به کمک نیاز دارند.

یمن پس از آتش‌بس سال ۲۰۲۲ چند سال آرامش نسبی را تجربه کرد، اما حملات اخیر حوثی‌ها نشان‌دهنده افزایش توان نظامی و سازمانی این گروه است.

دکتر الیزابت کندال، از دانشگاه کمبریج، به بی‌بی‌سی می‌گوید: «آنچه امروز می‌بینیم صرفا جنبشی باتجربه، منضبط و سازمان‌یافته نیست بلکه جنبشی است که در پیام‌رسانی و شناسایی اهداف از فناوری‌های پیشرفته‌ای مانند هوش مصنوعی بهره می‌برد.»

مقام‌های سعودی و آمریکایی، ایران را به قاچاق تسلیحات، از جمله پهپاد، موشک کروز و موشک بالستیک، برای حوثی‌ها متهم کرده‌اند، اقدامی که نقض آشکار تحریم تسلیحاتی سازمان ملل علیه این گروه است. ایران ارسال سلاح برای حوثی‌ها را رد می‌کند و می‌گوید حمایت آن از این گروه صرفا سیاسی است.

اما به گفته موسسه ایتالیایی مطالعات سیاسی بین‌المللی، ایران به حوثی‌ها در ایجاد تاسیسات ساخت پهپاد در یمن کمک کرده است.

همچنین، به گفته موسسه مبارزه با تروریسم وابسته به آکادمی نظامی وست‌پوینت آمریکا، حوثی‌ها از گروه حزب‌الله لبنان مشاوره و حمایت نظامی دریافت کرده‌اند.

حوثی‌ها این ادعا را که مجری سیاست‌های ایران هستند، رد می‌کنند.

فارع المسلمی، پژوهشگر اندیشکده «چتم هاوس»، معتقد است پیشروی حوثی‌ها به سوی باب‌المندب موقعیت منطقه‌ای ایران را تقویت کرده است. او می‌گوید: «ایران امروز نسبت به گذشته، در تعامل با ایالات متحده از اهرم‌های فشار بیشتری برخوردار است.»

اما کندال معتقد است: «حتی بدون حمایت ایران هم انتظار دارم حوثی‌ها به آنچه اکنون انجام می‌دهند ادامه دهند، چون انگیزه‌ها و اهداف خودشان را دارند. در حال حاضر، به نظر می‌رسد این انگیزه‌ها بر پول، اهرم فشار و نفوذ و در نهایت به‌ رسمیت‌ شناخته‌ شدن سیاسی متمرکز است.»

او می‌افزاید: «حوثی‌ها بدون تسلیحات، آموزش و همکاری اطلاعاتی ایران نمی‌توانند در چنین سطحی عمل کنند، اما همچنان مشخص نیست که آیا ایران هدایت و کنترل مستقیم حوثی‌ها را در دست دارد یا نه.»

آمریکا در دوره ریاست‌جمهوری بایدن، کمتر از یک ماه پس از آغاز کار او در ژانویه ۲۰۲۱، حوثی‌ها را از فهرست سازمان‌های تروریستی خارجی خود خارج کرد. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در ۲۲ ژانویه ۲۰۲۵ آن‌ها را دوباره در این فهرست قرار داد.

اما جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، اخیرا فاش کرد که واشنگتن درباره تازه‌ترین تحولات یمن با حوثی‌ها گفت‌وگو کرده است. او افزود که آمریکا از تسلط این گروه بر جزیره پریم نگران است و تحولات را از نزدیک دنبال می‌کند.

اظهارات ونس پس از بیانیه ترامپ مطرح شد که در آن گفته بود حوثی‌ها از واشنگتن خواسته‌اند در یمن مداخله نکند و تأکید کرده‌اند که خواهان رویارویی نظامی با آمریکا نیستند.

در ۱۴ سپتامبر جاری، دریاسالار برد کوپر، فرمانده ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا، به عربستان رفت و با ولیعهد محمد بن سلمان دیدار کرد.

شبکه خبری سی‌ان‌ان به نقل از منابعی گزارش داد که محمد بن سلمان دو بار با ترامپ صحبت کرده و از او خواسته است دستور حملات نظامی به حوثی‌ها را صادر کند، اما درخواستش رد شده است.

الغشیان به بی‌بی‌سی می‌گوید این موضوع «عصاره سرخوردگی عربستان از رابطه امنیتی‌اش با آمریکا را نشان می‌دهد».

ریاض همچنان بر آنچه حق مشروع خود برای دفاع از حاکمیت، شهروندان و منافع حیاتی‌اش می‌خواند، تاکید می‌کند. در همین حال، حوثی‌ها عربستان را به انجام ده‌ها حمله هوایی به اهدافی در یمن در روزهای اخیر متهم می‌کنند.

محمد عبدالسلام، سخنگوی حوثی‌ها، گفت عملیات اخیر آن‌ها تهدیدی برای کشتیرانی بین‌المللی نیست و به‌ محض آنکه عربستان آنچه او محاصره یمن توصیف کرد، برچیند و حملات به این کشور متوقف شود، این عملیات نیز پایان خواهد یافت.

او افزود: «آزادی کشتیرانی و جریان تجارت بین‌المللی در دریای سرخ و تنگه باب‌المندب امن است و به‌طور عادی ادامه دارد.»

کندال به بی‌بی‌سی می‌گوید: «حوثی‌ها در موضع‌گیری‌های رسانه‌ای خود بسیار محتاط بوده‌اند، چون نگران‌اند هدف یک کارزار نظامی هماهنگ بین‌المللی قرار بگیرند. آن‌ها در حال حاضر بخش عمده دشمنی خود را متوجه عربستان کرده‌اند.»

در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، عربستان هدف ده‌ها موشک و پهپاد ایرانی قرار گرفت. حتی پس از اعلام آتش‌بس، مقام‌های سعودی گفتند حملات از طریق شبه‌نظامیان مورد حمایت ایران در عراق و همچنین حوثی‌ها ادامه داشته است. در ۱۱ سپتامبر، وزارت انرژی عربستان فعالیت خط لوله نفت خام شرق‌ـ‌غرب را موقتا متوقف کرد، پس از آنکه این خط هدف حمله پهپادهایی قرار گرفت که گمان می‌رود از جنوب عراق به پرواز درآمده بودند.

عربستان اکنون با معضلی بسیار پیچیده روبه‌روست.

با توجه به تجربه درگیری دو طرف از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۲، موفقیت پاسخ نظامی به حوثی‌ها تضمین‌شده نیست. چنین اقدامی همچنین به حمایت منطقه‌ای و بین‌المللی نیاز دارد که در حال حاضر وجود ندارد و ممکن است خطرهای بزرگی در پی داشته باشد، به‌ویژه به‌دلیل توان پیشرفته موشکی و پهپادی که گمان می‌رود حوثی‌ها از آن برخوردارند.

المسلمی در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی می‌گوید: «ناهمواری‌های جغرافیایی یمن، ویژگی‌های انسانی و اجتماعی آن، حضور گسترده سلاح در این کشور، همچنین ضعف نهادهای دولتی و نبود یک متحد داخلی قدرتمند که بتواند نفوذ خود را اعمال کند، همگی باعث می‌شوند هرگونه مداخله نظامی در یمن به ماموریتی دشوار، اگر نگوییم ناممکن، تبدیل شود؛ چه برای عربستان سعودی و چه برای هر کشور دیگری.»

اما خودداری از پاسخ ممکن است عربستان را در آینده بیش از پیش در معرض فشار یا حملات نظامی حوثی‌ها یا بازیگران منطقه‌ای قرار دهد.

الغشیان می‌گوید: «سعودی‌ها بیش از آنکه احساس انزوا کنند، احساس می‌کنند بار سنگینی بر دوششان گذاشته شده است.»

او اضافه می‌کند: «ما بخشی از منطقه‌ای هستیم که هم‌زمان با بحران‌های متعددی روبه‌روست. در چندین جبهه آتش شعله‌ور است و رسیدگی هم‌زمان به همه آن‌ها بسیار دشوار است.»

در حالی که دستگاه دیپلماسی عربستان می‌کوشد برای مقابله با آنچه تهدید فزاینده حوثی‌ها علیه یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های دریایی جهان می‌داند، حمایت بین‌المللی جلب کند، نیروهای انصارالله همچنان مواضع خود را در ورودی دریای سرخ مستحکم می‌کنند.

ریاض نیز بیش از پیش نگران است که به تعویق انداختن اقدام در شرایط کنونی، در آینده هرگونه اقدام را ناممکن کند.