چرا سبته و ملیله با وجود قرار داشتن در آفریقا، متعلق به اسپانیا هستند؟

سبته و ملیله تنها قلمروهای اتحادیه اروپا در قاره آفریقا هستند و مرزهایشان بارها کانون بحران‌های مهاجرتی و تنش‌های دیپلماتیک بوده است.

این دو شهر بیش از ۵۰۰ سال است که به اسپانیا تعلق دارند اما مراکش تقریبا از زمان استقلال خود در سال ۱۹۵۶، آنها را بخشی از خاک خود می‌داند.

حقوق بین‌الملل این دو شهر را مستعمره محسوب نمی‌کند و سازمان ملل متحد نیز از جایگاه آنها به‌عنوان قلمروی اسپانیا حمایت می‌کند.

در روزهای اخیر، هزاران مهاجر از مرز مراکش وارد سبته شدند و دولت اسپانیا در واکنش، ارتش را برای کنترل وضعیت اعزام کرد.

در سال ۲۰۲۵، پس از سه سال آرامش، ادعاهای ارضی مراکش درباره این قلمروها بار دیگر باعث بروز تنش میان دو کشور شد.

این آرامش پس از آن حاصل شد که دولت سوسیالیست پدرو سانچز از طرح مراکش برای اعطای خودمختاری به صحرای غربی حمایت کرد؛ مناقشه ارضی دیگری که سال‌ها بر این رابطه پیچیده سایه افکنده و به تنش‌های میان دو کشور دامن زده بود.

اما چرا این دو شهر واقع در شمال آفریقا به اسپانیا تعلق دارند؟

سبته و ملیله چگونه به بخشی از خاک اسپانیا تبدیل شدند؟

ملیله از قرن پانزدهم و سبته از قرن هفدهم به اسپانیا تعلق دارند.

سبته در سال ۱۴۱۵ یکی از مهم‌ترین بنادر اقتصادی و راهبردی جهان اسلام بود و طی قرن‌ها، سلسله‌های مختلف بربر و عرب بر آن حکومت کرده بودند.

اما در همان سال، در جریان فرایند بازپس‌گیری سرزمین‌ها توسط مسیحیان، این شهر به تصرف پرتغال درآمد؛ فرایندی که چند دهه بعد با سقوط آخرین حکومت‌های اسلامی در شبه‌جزیره ایبری پایان یافت. حکومت‌هایی که حدود ۷۰۰ سال بر این منطقه فرمان رانده بودند.

بیش از یک قرن بعد، در سال ۱۵۸۰، پرتغال و اسپانیا در قالب دودمانی مشترک موسوم به «اتحادیه ایبری» متحد شدند و سبته نیز به قلمرو اسپانیا پیوست. پس از فروپاشی این اتحاد در سال ۱۶۴۰، سبته تحت حاکمیت اسپانیا باقی ماند.

ملیله نیز در سال ۱۴۹۷ به تصرف تاج‌ و تخت کاستیل درآمد. به فرمان فردیناند دوم آراگون و ایزابل اول کاستیل، پادشاهان کاتولیک، ناوگانی در چارچوب بازپس‌گیری سرزمین‌های اسپانیا به این شهر بندری اعزام شد. آن‌ها تنها پنج سال پیش از آن، آخرین پادشاهی مسلمان شبه‌جزیره را در گرانادا شکست داده بودند.

برای بسیاری از مسلمانان، سبته و ملیله یادآور دردناک شکست و تحقیر در برابر قدرت‌های مسیحی اروپا هستند.

چرا سبته و ملیله برای اسپانیا اهمیت دارند؟

حضور در این قلمروهای شمال آفریقا برای اهداف توسعه‌طلبانه اسپانیا اهمیت اساسی داشت.

کنترل ورودی دریای مدیترانه از طریق تنگه جبل‌الطارق، یکی از اولویت‌های راهبردی این کشور بود.

مانوئل تورس سوریانو، تاریخ‌دان دانشگاه پابلو د اولاویده در شهر سویل اسپانیا، به بی‌بی‌سی موندو گفت: «نزدیکی سبته و ملیله به شبه‌جزیره و امکانی که برای کنترل عبورومرور از تنگه جبل‌الطارق فراهم می‌کردند، ارزش زیادی به آن‌ها بخشید.»

سبته درست در سوی دیگر تنگه و تنها ۱۴ کیلومتر دورتر از ساحل شبه‌ جزیره قرار دارد و به‌نوعی دروازه جریان تجارت و رفت‌ و آمد مردم میان دو ساحل بود.

تورس افزود: «ملیله نیز نیاز اسپانیا به یک بندر و پایگاهی برای ادامه مبارزه با دزدی دریایی را تامین می‌کرد. دزدی دریایی مشکلی بسیار بزرگ برای امنیت اسپانیا بود.»

اسپانیا پس از پنج قرن حضور بی‌وقفه، این دو شهر را بخش جدایی‌ناپذیر قلمرو خود می‌داند.

تورس گفت: «اکنون، با جمعیتی باثبات، سبته و ملیله به همان اندازه اسپانیایی هستند که هر بخش دیگری از سرزمین اصلی اسپانیا.»

پیوند نظامی

در نیمه نخست قرن بیستم، موقعیت راهبردی سبته و ملیله بار دیگر برای اهداف نظامی اسپانیا اهمیت یافت.

بین سال‌های ۱۹۱۲ تا ۱۹۵۶، اسپانیا و فرانسه اداره منطقه‌ای تحت‌الحمایه در شمال آفریقا را بر عهده داشتند که بخش‌های وسیعی از مراکش کنونی را دربر می‌گرفت.

منطقه شمالی و جنوبی مراکش تحت اداره اسپانیا قرار گرفت، اما سبته و ملیله خارج از محدوده این منطقه تحت‌الحمایه باقی ماندند و همچنان قلمرو اسپانیا محسوب می‌شدند.

تورس گفت: این دو شهر به کانون اداره مستعمرات اسپانیا در مراکش امروزی تبدیل شدند و به عنوان پایگاه‌های اداری و نظامی برای اعمال کنترل بر منطقه تحت‌الحمایه مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

تصادفی نیست که جنگ داخلی اسپانیا در سال ۱۹۳۶ و در پی شورش نظامی در ملیله آغاز شد.

سبته و ملیله از جمله مناطقی بودند که ارتش اسپانیا بهترین و کارآزموده‌ترین نیروهای خود را به آن‌ها اعزام می‌کرد.

تورس گفت: «تمام این عوامل باعث شدند نیروهای مستقر در این شهرها از شورش حمایت کنند و در آغاز جنگ داخلی ابتکار عمل را به دست بگیرند.»

جنگ داخلی اسپانیا در سال ۱۹۳۹ با پیروزی نیروهای فرانکو بر جمهوری‌خواهان پایان یافت.

نظام تحت‌الحمایگی اسپانیا در شمال آفریقا تا سال ۱۹۵۶ ادامه داشت؛ زمانی که مراکش استقلال خود را به دست آورد و به کشوری تبدیل شد که امروز می‌شناسیم. منطقه‌ای در جنوب نیز در سال ۱۹۵۸ به مراکش واگذار شد.

اما سبته و ملیله همچنان اسپانیایی باقی ماندند.

چرا مراکش این شهرها را متعلق به خود می‌داند؟

مراکش تقریبا از زمان استقلال، بارها خواستار پایان چیزی شده است که آن را اشغال سبته و ملیله به دست اسپانیا می‌داند.

این ادعاها بخشی از اندیشه «مراکش بزرگ» هستند که براساس آن، مراکشی‌ها خواستار حاکمیت بر این دو شهر و مناطق دیگری در شمال آفریقا، از جمله صحرای غربی، هستند.

اما هنگامی که مراکش پرونده سبته و ملیله را به‌عنوان سرزمین‌های غیرخودگردان در انتظار استعمارزدایی در سازمان ملل متحد مطرح کرد، این درخواست رد شد.

سمیر بنیس، تحلیلگر سیاسی مراکشی، توضیح داد مراکش پس از استقلال از اسپانیا و فرانسه، با حسن نیت رفتار کرد و تصورش این بود که مسئله سبته و ملیله در آینده به‌شکلی دوستانه حل خواهد شد.

اسپانیا اکنون هرگونه مذاکره درباره این دو شهر را قاطعانه رد می‌کند و تاکید دارد آن‌ها بیش از پنج قرن اسپانیایی بوده‌اند و بخشی جدایی‌ناپذیر از کشور به شمار می‌روند.

با این‌ حال، بنیس موضع اسپانیا را از منظر تاریخی زیر سوال می‌برد.

بنیس به بی‌بی‌سی گفت: «در بیشتر دوره‌های تاریخی، این دو منطقه شهرهایی کاملا عادی در اسپانیا محسوب نمی‌شدند. آن‌ها گاه نقش دژهای نظامی را داشتند و گاه به شکل تبعیدگاه‌هایی اداره می‌شدند؛ مکان‌هایی که محکومان را برای گذراندن دوران محکومیتشان به آنجا می‌فرستادند تا از سرزمین اصلی اسپانیا دور باشند.»

حقوق بین‌الملل چه می‌گوید؟

کارشناسانی که با بی‌بی‌سی موندو گفت‌وگو کردند، معتقدند ادعاهای مراکش درباره سبته و ملیله به‌شدت سیاسی‌اند و مسئله تنها جنبه حقوقی ندارد.

در واقع، این دو شهر تنها قلمروهایی نیستند که باعث اختلاف میان اسپانیا و مراکش شده‌اند.

اسپانیا در نزدیکی سواحل مراکش، صخره قمیره، صخره حسیمه، جزایر اشفارن (جعفریه) و جزیره کوچک پرخیل (توره) را نیز در کنترل دارد.

برخلاف سبته و ملیله، در این قلمروها غیرنظامیان زندگی نمی‌کنند. صخره قمیره میزبان یک پایگاه نظامی است اما جمعیت غیرنظامی ندارد.

جیمی ترینیداد، متخصص حقوق بین‌الملل دانشگاه کمبریج بریتانیا، به بی‌بی‌سی موندو گفت: «این موضوع بسیار مهم است. ادعای مالکیت بر سرزمین‌های بدون سکنه همیشه برای مراکش آسان‌تر از ادعای مالکیت بر سبته و ملیله خواهد بود.»

این کارشناس افزود: «دفاع حقوقی اسپانیا این است که این قلمروها مدت‌ها پیش از آنکه مراکش به یک کشور تبدیل شود، اسپانیایی شده بودند. طبق قانون، این مناطق مستعمره محسوب نمی‌شوند؛ چون به‌عنوان واحدهایی خودمختار در قانون اساسی اسپانیا کاملا ادغام شده‌اند.»

ترینیداد گفت: «از نظر حقوقی، اسپانیایی بودن این قلمروها موضوع نسبتا روشنی است. تغییر این جایگاه برای مراکش بسیار دشوار خواهد بود؛ هرچند تصور می‌کنم ادعاهایش را به‌عنوان یک راهبرد سیاسی زنده نگه خواهد داشت.»

او معتقد است صحرای غربی برای مراکش بسیار مهم‌تر از ادعاهایش درباره سبته و ملیله است. به گفته او، اگرچه این ادعاها از حمایت نهادهایی مانند اتحادیه آفریقا برخوردارند، بیشتر ماهیتی احساسی دارند؛ زیرا سبته و ملیله «دو قلمرو اروپایی باقی‌مانده در آفریقا» هستند.

زندگی در سبته و ملیله چگونه است؟

سبته و ملیله به‌عنوان شهرهایی خودمختار، اختیاراتی مشابه دیگر مناطق خودمختار اسپانیا، مانند کاتالونیا، سرزمین باسک و اندلس دارند؛ اما نظام اداره آن‌ها بیشتر ترکیبی از شهرداری و یک منطقه خودمختار است.

تورس توضیح داد: «این دو شهر جایگاهی ویژه دارند که برای هیچ قلمرو دیگری در نظر گرفته نشده است. اختیاراتشان بسیار بیشتر از یک شهرداری است، اما به سطح خودمختاری و منابع یک منطقه خودمختار نمی‌رسند.»

دولت اسپانیا به این شکل، ویژگی منحصر به‌ فرد این دو شهر را به رسمیت می‌شناسد و وزن سیاسی بسیار بیشتری نسبت به حالتی به آن‌ها می‌دهد که صرفا دو شهرداری عادی بودند.

با وجود مراکشی‌تبار بودن بسیاری از ساکنان و افزایش جمعیت مسلمانان، تورس گفت تاکنون مشکل فراگیری درباره هویت ملی به وجود نیامده است.

تورس گفت: «در واقع، شهروندان اسپانیایی سبته و ملیله که تبار مراکشی دارند، به‌دلیل برخورداری از رفاه مادی و دسترسی به حقوق و آزادی‌هایی که در سوی دیگر مرز وجود ندارند، هویت اسپانیایی خود را بیشتر احساس می‌کنند.»

او افزود: «از دیدگاه غالب در این شهرها، ادعاهای مراکش نوعی تهدید محسوب شده‌اند، نه موضوعی که بتوان آن را بررسی کرد.»

با این‌ حال، سبته و ملیله گاهی احساس می‌کنند دولت اسپانیا آن‌ها را رها کرده است. براساس داده‌های موسسه ملی آمار، این دو شهر از نظر سرانه ثروت، در دو رتبه آخر کشور قرار دارند.

موقعیت خاص آن‌ها، این شهرها را در برابر اتفاقات مراکش بسیار آسیب‌پذیر می‌کند. اقتصاد ساکنان آن‌ها نیز تا حد زیادی به تجارت غیررسمی و قاچاق وابسته است که طی چندین دهه در دو سوی مرز جریان داشته است.

افزون بر این، آن‌ها تنها نقاط ورود زمینی از آفریقا به اتحادیه اروپا هستند و به همین دلیل، هر سال به مقصد هزاران مهاجر تبدیل می‌شوند.

برخی معتقدند مراکش از این وضعیت به‌عنوان سلاحی سیاسی استفاده کرده است.

در بهار ۲۰۲۱، حدود هشت هزار مهاجر تنها در یک روز از مرز عبور کردند. در آن زمان، گمانه‌زنی‌هایی مطرح شد که ماموران مراکشی عمدا چشم خود را بسته و راه را برای عبور آن‌ها باز گذاشته‌اند. این حادثه به بحرانی جدی در روابط دیپلماتیک اسپانیا و مراکش منجر شد و دولت اسپانیا نیروهای کمکی به مرزها اعزام کرد.

نزدیک به یک سال بعد، هنگامی که جمعیت بزرگی تلاش کردند وارد ملیله شوند، دست‌کم ۲۳ مهاجر کشته و تعدادی دیگر زخمی شدند، هرچند سازمان‌های حقوق بشری شمار جان‌باختگان را ۳۷ نفر اعلام کردند.

این حادثه زمانی رخ داد که گروه بزرگی از نیروهای مراکشی با باتوم، گاز اشک‌آور و گلوله‌های پلاستیکی تلاش کردند مهاجران را متوقف کنند.

مرزهای مراکش با این دو شهر در مارس ۲۰۲۰، به‌دلیل همه‌گیری ویروس کرونا بسته شدند و تا دو سال بعد بازگشایی نشدند. در دوران محدودیت‌ها، اقتصاد مناطق مجاور آسیب دید و وابستگی آن‌ها به این کشور آفریقایی بیش‌ از پیش آشکار شد.

مرکز مطالعات سبته و ملیله از دولت اسپانیا خواسته است با اتخاذ تدابیری قاطع، الگوی اقتصادی این دو شهر را اصلاح کند، وابستگی آن‌ها به مراکش را کاهش دهد و از بروز بحران‌های مشابه در آینده جلوگیری کند.

در یکی از گزارش‌های این مرکز آمده است: «ملیله و سبته با بحرانی فوق‌العاده جدی روبه‌رو هستند که وابستگی اقتصادی آن‌ها به مراکش، آن را به‌شدت وخیم‌تر کرده است. برخی تحلیلگران معتقدند در شرایط خاص، ناپایداری ملیله و سبته خطری برای منافع اسپانیا به شمار می‌رود.»

مرحله‌ای تازه؟

با به رسمیت شناختن طرح خودمختاری مراکش برای صحرای غربی از سوی اسپانیا در اواخر مارس ۲۰۲۲، روابط دو کشور دستخوش تحولی چشمگیر شد.

این منطقه راهبردی در شمال‌غرب آفریقا تا سال ۱۹۷۵ تحت استعمار اسپانیا قرار داشت و از آن زمان تاکنون درگیر مناقشه‌ای بر سر تعیین وضعیت سیاسی و حقوقی خود بوده است. در حالی که مردم صحرا خواستار استقلال هستند، مراکش این سرزمین را جزئی از خاک خود قلمداد می‌کند.

سازمان ملل متحد در سال ۱۹۹۱ «مینورسو» را ایجاد کرد؛ هیئتی ویژه که هدف آن برگزاری همه‌پرسی‌ بود تا مردم صحرا بتوانند میان استقلال یا پیوستن به مراکش یکی را انتخاب کنند. با این حال، این همه‌پرسی تاکنون برگزار نشده است.

اسپانیا برای نخستین‌بار پس از سال‌ها، بی‌طرفی خود را درباره وضعیت این سرزمین کنار گذاشت. این تصمیم با انتقادهایی در داخل کشور روبه‌رو شد و هم‌زمان اختلاف دیپلماتیک دیگری با الجزایر به وجود آورد؛ رقیب تاریخی مراکش که از گزینه استقلال برای صحرا حمایت می‌کند.

موضع اسپانیا بدون تردید روابط این کشور با مراکش را بهبود بخشیده است و بسیاری معتقدند می‌تواند شدت ادعاهای مراکش درباره سبته و ملیله را نیز کاهش دهد.

با این حال، کارلوس اچه‌وریا، مدیر مرکز مطالعات سئوتا و ملیله و استاد روابط بین‌الملل، بر این باور است که «این وضعیت مطلقا تغییری نکرده است».

اچه‌وریا در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی موندو گفت: «گرچه پیام مقام‌های اسپانیایی خلاف این را القا می‌کند، اما مراکش در هیچ سندی به‌طور رسمی از ادعای خود بر سئوتا و ملیله چشم‌پوشی نکرده است.»