Đến Mỹ lần thứ 3: Vì sao ông Tô Lâm chưa được Nhà Trắng mời thăm chính thức?

Từ ngày 20 - 25/9, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm sẽ tham dự phiên thảo luận cấp cao Đại hội đồng Liên Hợp Quốc khóa 81, hoạt động song phương tại Mỹ và thăm cấp Nhà nước tới Canada theo lời mời của Toàn quyền Canada Louise Arbour.

Theo thông báo của Bộ Ngoại giao Việt Nam, trong thời gian ở Mỹ, ông Tô Lâm sẽ có bài phát biểu tại phiên thảo luận chung cấp cao của Đại hội đồng Liên hợp quốc, gặp và tiếp xúc song phương với lãnh đạo một số nước, tổ chức quốc tế.

Trong thời gian đó, lịch trình của ông Tô Lâm chưa ghi nhận cuộc gặp nào với Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Một quan chức Nhà Trắng vào hôm 15/9 nói rằng họ vẫn chưa xác định nghị trình của ông Trump trong thời gian nhà lãnh đạo Việt Nam đến Mỹ.

Trong khi đó, nhà quan sát chính trị Vũ Đức Khanh nhận định chuyến đi Mỹ của ông Tô Lâm trong những ngày tới sẽ bị phủ bóng bởi cuộc gặp của ông Donald Trump với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình.

Đây là lần thứ ba ông Tô Lâm sang Mỹ, kể từ khi ông trở thành tổng Bí thư của Đảng Cộng sản Việt Nam vào tháng 8/2024.

Lần thứ nhất là vào tháng 9/2024, ông thăm New York, dự Đại hội đồng Liên Hợp Quốc khóa 79 trên cương vị Tổng Bí thư và Chủ tịch nước.

Lần gần nhất là vào tháng 2/2026, khi nhà lãnh đạo Việt Nam đến Mỹ tham dự phiên họp đầu tiên của Hội đồng Hòa bình Gaza. Trong chuyến đi này, ông Tô Lâm đã có cuộc gặp với ông Trump tại Nhà Trắng, nhưng không phải là chuyến thăm chính thức.

Ở lần thứ ba này, chưa có bất kỳ thông tin nào cho thấy ông Trump sẽ gặp ông Tô Lâm, dù là bên lề hay tại Nhà Trắng.

Vì sao ông Tô Lâm chưa thăm chính thức Mỹ?

Trước đó, ông Tô Lâm và ông Trump - qua điện đàm - từng đưa ra các lời mời đến thăm lẫn nhau.

Hà Nội cũng đã từng chuẩn bị cho chuyến thăm của ông Tô Lâm đến Mỹ một khi thỏa thuận thương mại song phương của hai quốc gia được hoàn tất, theo các hãng tin Reuters, Bloomberg.

Tuy nhiên, cho đến nay một chuyến thăm chính thức hay cấp nhà nước vẫn chưa xảy ra.

Lý giải với BBC News Tiếng Việt, Giáo sư Alexander Vuving từ trung tâm nghiên cứu an ninh Châu Á - Thái Bình Dương Daniel K. Inouye thuộc Bộ chiến tranh Hoa Kỳ, cho rằng có thể là phía Mỹ chưa thu xếp được thời gian cho một chuyến thăm như vậy.

Vào tháng 11 tới đây, nước Mỹ sẽ bước vào bầu cử giữa kỳ, khi toàn bộ 435 ghế Hạ viện và khoảng một phần ba ghế Thượng viện sẽ được bầu lại; các vấn đề kinh tế, chi phí sinh hoạt, nhập cư và các cuộc xung đột quốc tế đang trở thành những chủ đề đáng chú ý.

Một lý do khác, theo Giáo sư Vuving, là Mỹ và Việt Nam "có rất nhiều vấn đề cần phải bàn thảo".

"Nếu một chuyến thăm chính thức diễn ra thì phải có những cuộc đàm phán và đi đến một thỏa thuận nào đó. Một phần là do các vấn đề giữa hai nước chưa được giải quyết chăng?", ông Vuving đặt vấn đề.

Vào tháng 4/2025, Mỹ ban đầu công bố mức thuế đối ứng 46% đối với Việt Nam .

Sau đó, trong thời gian 90 ngày, ông Trump cho "tạm hoãn", quốc gia Đông Nam Á 100 triệu dân bị áp thuế 10%.

Kết thúc khoảng thời gian này, Hà Nội bị áp thuế 20% đối với hàng hóa "made in Vietnam", và 40% đối với hàng đối với hàng hóa trung chuyển qua Việt Nam từ các nước thứ ba, có hiệu lực từ 7/8/2025.

Tuy nhiên, sau khi Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ mức thuế đối ứng này, vào cuối tháng 7/2026, Tổng thống Trump lại áp các chính sách thuế mới lên 60 nền kinh tế, trong đó Việt Nam chịu mức 12,5%, thuộc các quốc gia chịu thuế cao nhất.

Tính đến nay, Hà Nội và Washington đã hoàn thành sáu vòng đàm phán về Hiệp định song phương về Thương mại đối ứng, song cho đến nay vẫn chưa đạt được một thỏa thuận cụ thể.

Ngoài ra, Giáo sư Vuving cũng nhắc đến một lý do thứ ba, là Việt Nam chuẩn bị đăng cai nhiều hoạt động của Tuần lễ Cấp cao APEC 2027 tại Phú Quốc, dự kiến diễn ra vào tháng 11/2026. Trong danh sách khách mời gồm các nhà lãnh đạo có tên Tổng thống Donald Trump.

Nhà quan sát này cho rằng khi ông Trump tham dự APEC, đó có thể là một cơ hội để lãnh đạo hai bên gặp nhau, khiến cho một chuyến thăm chính thức của lãnh đạo Việt Nam tới Mỹ không còn quá cần thiết.

Thặng dư thương mại cao nhất thế giới

Trước khi Bộ Ngoại giao Việt Nam chính thức xác nhận chuyến công du Mỹ của ông Tô Lâm, hãng tin Reuters cho biết một bản thảo kế hoạch nội bộ liệt kê 29 thỏa thuận có thể được công bố vào ngày 23/9 tại New York, trong một hội nghị doanh nghiệp có sự tham dự của nhà lãnh đạo Việt Nam.

Các thỏa thuận thương mại này - phần lớn được cho là không mang tính ràng buộc pháp lý - đã nằm trong chiến lược của Việt Nam suốt nhiều tháng qua nhằm xoa dịu Washington, trong bối cảnh chính quyền Trump đe dọa áp thuế mới lên quốc gia vốn phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu này.

Nguồn tin của Reuters cũng cho biết chuyến đi của ông Tô Lâm cũng nhằm mục đích thúc đẩy tiến trình đàm phán thương mại với Mỹ, và có thể đi đến một thỏa thuận thương mại vốn đã được đàm phán trong hơn một năm qua.

Chuyến công du diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang có thặng dư thương mại lớn nhất thế giới với Mỹ.

Trong nửa đầu 2026, Việt Nam đã vượt Trung Quốc, Mexico và Đài Loan, trở thành đối tác có thặng dư thương mại hàng hóa lớn nhất với Mỹ, ở mức khoảng 114 tỷ USD, theo số liệu của Washington.

Giới phân tích cho rằng mức thâm hụt thương mại của Washington với Hà Nội tăng không chỉ do hàng trung chuyển từ Trung Quốc mà còn phản ánh một làn sóng khác khi hàng loạt các nhà sản xuất lớn chuyển sản xuất đến Việt Nam.

Theo giáo sư Vuving, thâm hụt thương mại "rõ ràng là một vấn đề lớn cản trở quan hệ giữa Mỹ và Việt Nam".

"Chính quyền Mỹ rất không vui khi có một quốc gia có thặng dư thương mại lớn với họ. Tôi nghĩ một số cố vấn của ông Trump có thể cho rằng đây là biểu hiện của chuyện - đúng như họ nghĩ - là Việt Nam đã trở thành một nơi trung chuyển hàng hóa Trung Quốc sang Mỹ.

"Từ lăng kính đó, họ sẽ ép phía Việt Nam phải xử lý vấn đề này một cách rốt ráo hơn nữa, từ đó dẫn đến một sức ép rất mạnh đối với Việt Nam nhằm giảm những thặng dư thương mại đó trên thực tế", ông Vuving phân tích.

Chuyên gia này lưu ý rằng khi phần lớn các thỏa thuận dự kiến được lý trong chuyến thăm này không mang tính ràng buộc, và trong trường hợp được ký kết, cũng phải mất một thời gian để chúng có hiệu lực, do đó không thể giải quyết ngay những lo ngại của Washington về tình trạng mất cân bằng thương mại song phương.

Những bước đi của Việt Nam

Từ tháng Ba đến tháng 5/2026, Mỹ đã khởi xướng 3 cuộc điều tra thương mại lớn đối với Việt Nam, theo Mục 301 Đạo luật Thương mại Mỹ năm 1974, về các vấn đề dư thừa năng lực sản xuất, lao động cưỡng bức và vi phạm sở hữu trí tuệ.

Các quan chức Mỹ sẽ tập trung đến các vấn đề về chuỗi cung ứng, hàng trung chuyển từ Trung Quốc, cũng như bản quyền phần mềm, hàng giả, hàng nhái...

Chính quyền Việt Nam trong thời gian qua cũng đã thực hiện một loạt các cuộc trấn áp hàng giả, vi phạm bản quyền, đồng thời nâng cao tiêu chuẩn về lao động.

Việt Nam cũng tìm cách giải bài toán thặng dư thương mại bằng cách tăng cường mua hàng hóa và dịch vụ từ Mỹ, đặc biệt trong các lĩnh vực năng lượng, hàng không.

Ở thời điểm hiện tại, Giáo sư Vuving nhận định rằng Việt Nam không thực sự có nhiều dư địa để giảm thặng dư thương mại với Mỹ mà không gây ra những tổn thất cho nền kinh tế trong nước.

"Việt Nam đã hết sức cố gắng tạo áp lực lên các công ty quốc doanh cũng như tư nhân, để mua thêm hàng của Mỹ. Nhưng khả năng mua thêm hàng Mỹ thì không nhiều lắm", ông nói với BBC hôm 19/9.

Về lâu dài, ông cho rằng nếu Việt Nam muốn thực sự giảm thặng dư thương mại với Mỹ thì phải có những quyết định chiến lược.

"Trong thời kì hậu toàn cầu hóa này, khi nền kinh tế thế giới bắt đầu tách ra phần nào, những nước đi theo chuỗi cung ứng vào Mỹ thì họ sẽ buộc phải đưa ra lựa chọn 'đau đớn'.

"Hoặc là bạn ưu tiên cho thị trường Mỹ, buộc phải có những thay đổi về mặt chính sách để tương thích với những đòi hỏi của thị trường Mỹ mà không thể bắt cá hai tay, làm cầu nối giữa bên này với bên kia được nữa", ông đánh giá.

Trong trường hợp của Việt Nam, ông cho rằng nếu Hà Nội tiếp tục làm cầu nối, thì "đương nhiên sẽ chỉ làm tăng thâm hụt thương mại với Trung Quốc và tăng thặng dư với Mỹ.

"Nó cũng như nguyên tắc bình thông nhau thôi", ông so sánh.

Cách tiếp cận của ông Tô Lâm so với những người tiền nhiệm

Kể từ khi nhậm chức tổng bí thư vào năm 2024, ông Tô Lâm đã thực hiện nhiều chuyến công du nước ngoài, tiếp đón một số lãnh đạo nước ngoài và nâng cấp quan hệ đối tác chiến lược toàn diện với nhiều đối tác, gần đây nhất là Liên minh châu Âu.

Việc mở rộng mạng lưới này không chỉ nhằm tăng dư địa ngoại giao mà còn phục vụ một mục tiêu kinh tế rõ hơn: thu hút đầu tư chất lượng cao, tiếp cận công nghệ, mở rộng thị trường và đưa doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào các chuỗi cung ứng toàn cầu.

Khi ông chính thức nhất thể hóa hai chức vụ chủ tịch nước và tổng bí thư, các chuyến công du nước ngoài vẫn duy trì mật độ cao.

Giáo sư Vuving cho rằng điểm đáng chú ý trong các chuyến thăm của ông Tô Lâm là khoa học - công nghệ và các ngành công nghệ cao thường được đặt bên cạnh những lĩnh vực hợp tác truyền thống như thương mại, đầu tư hay quốc phòng.

"Ông Tô Lâm nhấn mạnh đến chuyện hội nhập quốc tế, cũng nhấn mạnh đến vấn đề tăng trưởng kinh tế dựa vào chất xám, khoa học và công nghệ. Đó là sự khác biệt rất rõ rệt của ông Tô Lâm đối với những người tiền nhiệm", ông đánh giá.