Hàng trăm tàu cá Trung Quốc hoạt động ngoài khơi Quảng Ngãi: Bắc Kinh muốn gì?

Vào giữa tháng Tám, khi Trung Quốc dỡ bỏ lệnh cấm đánh bắt cá đơn phương hằng năm, hơn 6.000 tàu cá của nước này đã ồ ạt ra khơi, trải ra trên những vùng biển rộng lớn.

Cảnh tượng ấy khiến nhiều người liên tưởng đến đại chiến Xích Bích, khi hàng ngàn chiến thuyền của Tào Tháo dàn trận trên sông, đối đầu với liên quân Tôn Quyền – Lưu Bị.

Chỉ khác là những tàu cá này không hướng vào một trận thủy chiến, mà tỏa đến những ngư trường, trong đó có vùng biển ngoài khơi Quảng Ngãi, nằm trong vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam, nơi các nhà nghiên cứu theo dõi hoạt động hàng hải cho biết số lượng tàu cá Trung Quốc đã tăng đáng kể trong những năm gần đây.

Từ một hoạt động đánh bắt theo mùa, sự hiện diện ngày càng đông của đội tàu Trung Quốc làm hiển lộ một câu chuyện lớn hơn: cuộc cạnh tranh về nguồn lợi thủy sản, sinh kế của ngư dân và những toan tính về quyền kiểm soát trên Biển Đông.

Các nhà nghiên cứu tại dự án SeaLight thuộc Trung tâm Gordian Knot về Đổi mới An ninh Quốc gia tại Đại học Stanford, Mỹ đã phát hiện một số lượng lớn tàu cá Trung Quốc tập trung gần bờ biển Việt Nam.

Trích dẫn dữ liệu hàng hải, họ cho biết đội tàu này – gồm khoảng 100 tàu – chủ yếu xuất phát từ các cảng ở Quảng Tây, đã hoạt động ngoài khơi Quảng Ngãi, chỉ cách đảo Lý Sơn khoảng 28 hải lý (gần 52km), từ năm 2024.

"Chúng tôi đã theo dõi dữ liệu từ năm 2024 đến năm 2026, và nhận thấy rằng có những thời điểm trong năm 2026, mỗi ngày có hơn 40 tàu cá Trung Quốc xuất hiện trong khu vực, nhiều hơn rất nhiều so với những dữ liệu trước đây.

"Và chúng tôi có thể thấy con số này đang tiếp tục tăng mà không có dấu hiệu ổn định lại. Vì vậy, có vẻ đây là một vấn đề sẽ còn tiếp diễn trong thời gian tới," ông Ray Powell, Giám đốc dự án SeaLight, nói với BBC News Tiếng Việt.

Hoạt động theo quy luật

Theo dữ liệu mà SEA Light cung cấp, đội tàu cá Trung Quốc xuất hiện rất gần bờ biển Việt Nam vào một số thời điểm nhất định trong năm.

"Xét theo cách hoạt động, các tàu này di chuyển từ cảng này sang cảng khác, lưu lại ở ngoài khơi Quảng Ngãi rồi quay trở lại một cảng nào đó. Đây là cách hoạt động khá phổ biến của các tàu cá," Grace Grabrielli, thực tập sinh tại SeaLight, người trực tiếp xử lý các dữ liệu vệ tinh, cho biết.

Dữ liệu cho thấy đội tàu này hoạt động dày đặc vào cuối năm 2025 và những tháng đầu năm 2026, ngoại trừ tháng 2/2026.

Theo Giáo sư Carl Thayer, Đại học New South Wales (Úc), quy luật hoạt động này có thể được lý giải một phần bởi lệnh cấm đánh bắt cá đơn phương mà Trung Quốc áp dụng hằng năm, kéo dài từ ngày 1/5 đến 12 giờ ngày 16/8.

"Đầu năm có dịp Tết Nguyên đán, nên những tàu đang ở đó sẽ quay về Trung Quốc để đón tết, sau đó lại ra khơi. Từ tháng 3 đến tháng 5, họ tập trung với số lượng lớn, rồi bắt đầu rút đi vào cuối tháng 4. Sau khi lệnh cấm đánh bắt cá đơn phương kết thúc vào giữa tháng 8, họ lại quay trở lại," ông giải thích.

Có tàu nhà nước và tàu quân sự đi cùng

Trao đổi với BBC, ông Ray Powell, người từng là tùy viên không quân Mỹ tại Việt Nam, cho biết phần lớn các tàu Trung Quốc trong khu vực hoạt động như những tàu cá thông thường và thực sự tham gia đánh bắt. Tuy nhiên, trong đội tàu cũng có sự hiện diện của các tàu nhà nước và tàu dân quân biển.

Đáng chú ý, một tàu thuộc chính phủ Trung Quốc được SeaLight phát hiện và xác định là tàu quân sự đã hoạt động cùng đội tàu cá trong đúng khoảng thời gian theo mùa.

"Con tàu của chính phủ mà chúng tôi phát hiện được xếp loại là tàu quân sự. Trên tàu có cờ Trung Quốc. Tàu này không ghi nhận bất kỳ hoạt động đánh bắt nào, nhưng sự hiện diện của nó lại diễn ra theo đúng nhịp hoạt động theo mùa của cả đội tàu," ông Powell nói.

Chuyên gia này phân tích rằng điều đó cho thấy con tàu nhà nước đi theo đội tàu đánh cá và hành vi này "rất phù hợp với cách hoạt động của một tàu dân quân biển".

"Việc một tàu nhà nước được xác định rõ ràng xuất hiện cùng đội tàu cho thấy đây là hoạt động đánh bắt được nhà nước Trung Quốc cho phép diễn ra ngay ngoài khơi Việt Nam," ông nhận định.

Theo ông, Trung Quốc "không thể nói – và thực ra cũng không muốn nói – rằng đây chỉ là một nhóm tàu cá tự ý hoạt động".

"Trung Quốc muốn Việt Nam biết rằng họ đang theo dõi hoạt động này, cho phép hoạt động này diễn ra và sẵn sàng bảo vệ hoạt động đó nếu Việt Nam có hành động mạnh để ngăn chặn việc đánh bắt này," chuyên gia này lý giải.

"Trung Quốc cũng đang gửi một thông điệp mang tính địa chính trị tới Việt Nam: rằng Bắc Kinh có thể hoạt động ở bất cứ nơi nào nằm trong phạm vi yêu sách của họ, và Hà Nội gần như không thể làm gì để ngăn chặn," ông nhấn mạnh.

Giáo sư Carl Thayer cũng cho rằng hoạt động của đội tàu nhiều khả năng có sự hậu thuẫn từ phía Trung Quốc.

"Bắc Kinh không đơn thuần đưa các tàu cá không vũ trang ra làm ăn rồi quay về. Họ cần bảo vệ những tàu này, bởi họ nói 'đây là địa bàn của chúng tôi, chúng tôi phải đe doạ, ngăn những bên khác vào'," ông đánh giá.

Giáo sư Thayer lưu ý rằng cần thận trọng khi nói về những ngư dân này.

"Chúng ta không có bằng chứng hình ảnh chính xác. Một số nhà phân tích gọi họ là 'Little Blue Men' [tạm dịch 'Những người xanh nhỏ'], nói cách khác, một lúc họ đang đánh cá, lúc sau họ đi vào khoang tàu và bước ra trong bộ đồng phục màu xanh – và họ là dân quân biển."

Vì vậy, ông cho rằng có thể đây là sự pha trộn giữa ngư dân thương mại, lực lượng dân quân được chính phủ trợ cấp, và các tàu thực thi pháp luật hàng hải mạnh hơn, trong đó một số là tàu kiểu dân quân, cùng với Hải cảnh Trung Quốc.

Vì sao tới Quảng Ngãi?

Quảng Ngãi là một trong những địa phương có ngư trường giàu nguồn lợi hải sản ở miền Trung Việt Nam.

Nhờ có vùng biển rộng và điều kiện tự nhiên thuận lợi, vùng biển Quảng Ngãi có nhiều loại cá và hải sản như cá ngừ, cá thu, cá nục, cá cơm, mực và tôm.

Nghề đánh bắt hải sản từ lâu đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống của người dân ven biển, đặc biệt là ở các huyện đảo và vùng ven biển. Mỗi chuyến ra khơi không chỉ mang về nguồn thực phẩm phong phú mà còn góp phần tạo việc làm và phát triển kinh tế cho địa phương.

Tỉnh này có gần 5.000 tàu cá đã đăng ký trong hệ thống quản lý tính đến tháng 5/2026, theo Thông tấn xã Việt Nam. Ngư dân nơi đây cũng dày dạn kinh nghiệm khai thác tại các ngư trường Hoàng Sa, Trường Sa.

Thế nhưng, việc tàu cá Việt Nam bị phía Trung Quốc xua đuổi, tấn công, thậm chí đánh đập và cướp, tịch thu tài sản ở vùng biển Hoàng Sa, Trường Sa là điều không hiếm.

Vào ngày 29/9/2024, tàu cá QNg 95739 TS của ngư dân Quảng Ngãi đã bị lực lượng Trung Quốc tấn công, đánh đập, lấy hết lưới, máy móc và "mấy tấn cá". Ít nhất 10 ngư dân Việt Nam đã bị thương.

Hãng thông tấn Reuters hôm 1/10/2024 dẫn lời Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết các tàu cá của Việt Nam "đã đánh bắt trái phép ở vùng biển quần đảo Hoàng Sa mà không được chính phủ Trung Quốc cho phép và các cơ quan chính quyền Trung Quốc liên quan đã thực hiện các biện pháp để ngăn chặn". Tuy nhiên, Bắc Kinh không đề cập trực tiếp đến vụ tấn công ngày 29/9.

Tới hôm 2/10/2024, Hội Thủy sản Việt Nam đã gửi công văn cho Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Bộ Ngoại giao, Ban đối ngoại Trung ương để: "Phản đối phía Trung Quốc cản trở, cướp phá tài sản, đánh đập ngư dân và kiến nghị cần tăng cường hỗ trợ ngư dân khi đi đánh cá trên biển."

Trước đó, vào tháng 4/2020, truyền thông Việt Nam đưa tin Trung Quốc đã trao trả 8 ngư dân trên tàu cá Quảng Ngãi bị "tàu nước ngoài" tông chìm ở khu vực đảo Phú Lâm.

Theo ông Ray Powell, lời giải thích đơn giản cho việc tàu Trung Quốc tới vùng biển này là ở đó có nhiều cá, song nhấn mạnh rằng điều đó cũng nhằm phục vụ cho các mục tiêu chiến lược hoặc địa chính trị của Bắc Kinh.

"Việc những tàu cá này hoạt động ngoài khơi Quảng Ngãi vài tháng mỗi năm, tất nhiên là không xin phép Việt Nam thực ra là có chủ ý. Bởi hoạt động này giúp Trung Quốc củng cố yêu sách rằng họ có quyền đối với vùng biển đó, mặc dù luật pháp quốc tế quy định ngược lại," ông đánh giá.

Thực tập sinh Grace Grabrielli bổ sung thêm rằng: "Tôi nghĩ gần đây Trung Quốc nhận ra rằng khu vực này có rất nhiều cá mà việc kiểm soát, thực thi pháp luật lại hạn chế, nên họ đang tận dụng triệt để điều đó."

Ảnh hưởng gì đến ngư dân Việt Nam?

Giáo sư Carl Thayer, người từng hai lần đến Quảng Ngãi tìm hiểu đời sống ngư dân, nói rằng ngư dân thường ra khơi vào ban đêm để đến gần quần đảo Hoàng Sa, "chấp nhận mạo hiểm" bởi "những loại hải sản có giá trị nhất, tức những loại giúp họ kiếm được nhiều tiền nhất, thường ở đó".

Ông lưu ý rằng, dựa trên những dữ liệu của SEA Light, trong hai năm 2024 và 2025, Trung Quốc đã dựng lên một "bức tường" lớn gồm lực lượng dân quân biển và các tàu chấp pháp trên biển để ngăn chuyện đó xảy ra.

Vì thế, ông nói rằng ngư dân Quảng Ngãi cho biết đã phải đi tới các khu vực khác, như Vịnh Bắc Bộ, hoặc vùng biển quanh quần đảo Natuna của Indonesia.

"Họ đã lên tiếng với báo chí, kể cả báo chí nước ngoài, rằng ngay cả khi họ gọi cứu giúp thì cũng không được hỗ trợ kịp thời. Có khi họ bị bỏ mặc. Việc tuần tra trên biển cũng không đủ, thậm chí gần như không có, trong lúc họ ra khơi."

Vì vậy, ông Thayer cho rằng họ rất dễ bị tổn hại.

"Phía Trung Quốc có những tàu dân quân biển vỏ thép có thể áp sát và đổ bộ. Họ cũng đã sử dụng vòi rồng từ các tàu cảnh sát biển.

"Ngư dân nói với tôi rằng khi nhìn thấy tàu Trung Quốc đang tiến đến, mà lại nhanh hơn rất nhiều, họ thường cố chạy đi, nhưng đôi khi vẫn bị bắt kịp," ông kể lại.

Có thể thấy, hệ quả là không gian đánh bắt của ngư dân Việt Nam tại khu vực này ngày càng bị thu hẹp.

Với các cộng đồng ven biển Quảng Ngãi, đây không chỉ là câu chuyện về một ngư trường, mà còn là câu chuyện về sinh kế của những gia đình đã gắn cuộc sống với biển qua nhiều thế hệ.

Vào tháng 1/2024, chủ tịch Hội Nghề cá Việt Nam và chủ tịch Hội Nghề cá Đà Nẵng nói với BBC News Tiếng Việt rằng các ngư dân khi đó đang phải tránh xa vùng ngư trường Hoàng Sa vài chục hải lý để đảm bảo an toàn trước những tàu dân quân biển và tàu chấp pháp của Trung Quốc.

Ông Trần Văn Lĩnh, Chủ tịch Hội Nghề cá Đà Nẵng, khi đó cũng đề cập đến lực lượng dân quân biển rất đông đảo của Trung Quốc qua các câu chuyện được bà con ngư dân về kể lại.

"Lực lượng này đi có chiến dịch. Hết mùa cấm biển thì lao xuống vùng biển Việt Nam rất đông. Bà con ngư dân mình thấy mà sợ luôn, vì họ đi rất là đông, cả trăm, ngàn tàu và càn quét ngư trường của mình rất dữ dội," ông Lĩnh nói.

Phản ứng của Việt Nam

Liên quan đến báo cáo ghi nhận đội tàu cá Trung Quốc hoạt động ngoài khơi Quảng Ngãi, BBC đã gửi email đề nghị Bộ Ngoại giao Việt Nam bình luận chính thức, nhưng chưa lập tức nhận được phản hồi.

Trước đó, BBC cũng đã liên hệ với Hội Thủy sản Việt Nam đề nghị bình luận và cung cấp thêm thông tin, song không nhận được phản hồi.

Trung Quốc áp đặt lệnh cấm đánh bắt cá đơn phương trong ba tháng rưỡi mỗi năm kể từ 1999 và Việt Nam thường xuyên phản đối điều này.

Năm nay, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam Phạm Thu Hằng đã phát biểu trong cuộc họp báo thường kỳ ngày 5/5: "Lập trường của Việt Nam đối với lệnh cấm đánh bắt cá của Trung Quốc ở Biển Đông là nhất quán, đã được khẳng định rõ ràng trong những năm qua".

Bà Hằng cũng cho biết Việt Nam yêu cầu Trung Quốc tôn trọng quyền của ngư dân Việt Nam hoạt động hợp pháp trong các vùng biển của Việt Nam và các vùng biển ngoài quyền tài phán quốc gia phù hợp với luật pháp quốc tế, đặc biệt là UNCLOS 1982.

Giáo sư Carl Thayer cho rằng dù phía Việt Nam và Hội Nghề cá Việt Nam đã lên tiếng phản đối, song đây là những phản đối bằng lời nói, trong khi Việt Nam không có hiện diện đáng kể trong khu vực này.

"Xét ở một khía cạnh nào đó, phản đối không có tác dụng. Trung Quốc áp đảo Việt Nam cả về số lượng tàu lẫn quy mô và sức mạnh của đội tàu. Việt Nam có phản đối cũng chẳng đi đến đâu, vì rồi cũng sẽ bị đẩy lùi," ông phân tích.

Tuy nhiên, ông lưu ý rằng chắc chắn Việt Nam vẫn nêu những vấn đề này khi các lãnh đạo cấp cao gặp nhau, và hai bên nhìn chung đều thống nhất rằng nên tiếp tục quan hệ, không để những căng thẳng trên Biển Đông lấn át mối quan hệ rộng lớn hơn giữa hai nước.

Đồng quan điểm, ông Ray Powell cho rằng quan hệ song phương giữa Trung Quốc và Việt Nam được quản lý rất chặt chẽ, đến mức cả hai bên đều không dễ dàng đưa ra những phát biểu tiêu cực về nhau.

Theo ông, hai bên đang cố gắng duy trì quan hệ ổn định, mặc dù có những bất đồng mà ông cho là "rất sâu sắc", đặc biệt là về Biển Đông, quanh quần đảo Hoàng Sa và những vùng biển gần bờ hơn.

Mới nhất, vào đầu tháng 9/2026, chưa đầy một tuần sau khi Việt Nam "kiên quyết phản đối" mọi hoạt động của nước ngoài tại quần đảo Hoàng Sa trên Biển Đông, Bộ Ngoại giao Trung Quốc tuyên bố rằng Việt Nam không có quyền lên tiếng.

Trả lời báo giới hôm 3/9, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Côn nói: "Quần đảo Tây Sa [Việt Nam gọi là Hoàng Sa] là lãnh thổ vốn có của Trung Quốc và không có tranh chấp nào."

"Việc Trung Quốc xây dựng các công trình cần thiết trên lãnh thổ của mình là vấn đề thuộc chủ quyền quốc gia và Việt Nam không có quyền đưa ra những phán xét thiếu trách nhiệm như vậy," ông Quách nhấn mạnh.

Những tuyên bố từ Hà Nội và lời đáp trả gay gắt từ Bắc Kinh được đưa ra trong bối cảnh một bản tin được công bố hồi giữa tháng Tám cho biết Trung Quốc đang có hoạt động xây dựng mới trên Bãi Ba Ba, một bãi cát nhỏ nằm cách Đá Hải Sâm thuộc quần đảo Hoàng Sa 14km về phía đông bắc.

Các chuyên gia an ninh cho rằng còn quá sớm để xác định chức năng của các công trình này, nhưng chúng có thể là bước khởi đầu của một cơ sở radar cảnh báo sớm, nhằm hỗ trợ các công trình mà Trung Quốc dự kiến xây dựng tại Đá Hải Sâm– thực thể đang trở thành một trong những đảo nhân tạo lớn nhất tại cả Trường Sa và Hoàng Sa.

Việt Nam trong những năm gần đây cũng đẩy mạnh hoạt động xây dựng đảo ở quần đảo Trường Sa, điều mà các nhà quan sát đánh giá là "Trung Quốc chắc chắn không thể hài lòng".

Theo ông Powell, Trung Quốc đã không tiến hành các hoạt động quấy nhiễu tàu nạo vét của Việt Nam hay những hành động tương tự, tức là họ đã quyết định không trực tiếp đáp trả mà thay vào đó phô diễn sức mạnh theo những cách khác nhau, gồm hoạt động đánh bắt cá ngoài khơi Quảng Ngãi.

"Điều đó vừa có thể nhắc nhở Việt Nam rằng ai mới là bên mạnh hơn, vừa không cần công khai phô trương chuyện này với cả thế giới."

Bức tranh lớn hơn

Theo Giáo sư Carl Thayer, hoạt động của tàu cá Trung Quốc ngoài khơi Quảng Ngãi không chỉ xuất phát từ các lợi ích thương mại hay chính trị trước mắt, mà "lý do lớn nhất" còn nằm trong một chiến lược rộng lớn hơn trên Biển Đông.

Ông cho rằng Trung Quốc đã và đang từng bước xây dựng các cơ sở và căn cứ tại quần đảo Hoàng Sa, đặc biệt là ở cụm Lưỡi Liềm, nơi có đảo Tri Tôn, Đá Hải Sâm…để tính đến các kịch bản liên quan đến Đài Loan.

Trong chiến lược này, tàu cá không chỉ đóng vai trò khai thác hải sản mà còn góp phần duy trì sự hiện diện của Trung Quốc trên biển. Những tàu này cũng có thể cung cấp thông tin về hoạt động và tình hình mà họ quan sát được trong quá trình di chuyển.

Ngoài Việt Nam, cũng có những báo cáo ghi nhận tàu cá, tàu chấp pháp, tàu khảo sát... của Trung Quốc xuất hiện trong vùng đặc quyền kinh tế của Philippines, nơi căng thẳng giữa Bắc Kinh và Manila gia tăng trong những năm gần đây.

Có thể thấy Bắc Kinh đặc biệt tập trung vào Philippines, một phần do đảo quốc này là đồng minh của Mỹ, trong khi Trung Quốc rất muốn đẩy Mỹ ra khỏi Đông Á.

Ngoài ra, Philippines cũng áp dụng cách tiếp cận mà họ gọi là "minh bạch chủ động", chẳng hạn ghi hình các vụ va chạm tàu giữa hai bên, rồi công khai hình ảnh và video đó, để"nêu tên và bôi xấu" Trung Quốc.

Ngược lại, Việt Nam thường thận trọng trong việc cho phép công bố hình ảnh va chạm và các biến cố trên biển liên quan đến Trung Quốc, bao gồm các vụ việc ngư dân bị tấn công trên biển.

Rất khó tìm thấy thông tin về một vụ việc trên báo chí, trừ khi người phát ngôn chính thức của Bộ Ngoại giao hay Hội Nghề cá lên tiếng, hoặc khi các phóng viên nước ngoài thực sự có thể đến tận nơi và nói chuyện với ngư dân về những gì đang xảy ra với họ.

Vì vậy, các nhà quan sát đánh giá rằng phần lớn công chúng không biết chuyện gì đang xảy ra trong vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam.

Ông Ray Powell nói rằng cách tiếp cận của Việt Nam giúp cho Hà Nội không phải trực tiếp đối đầu với Bắc Kinh, nhờ đó căng thẳng được giữ ở mức âm ỉ và không bùng lên như tình hình giữa Philippines và Trung Quốc.

Nhưng ông cũng cho rằng, mặt bất lợi là Trung Quốc có một chiến lược từng bước, rất từ từ và kiên trì. Trong thời gian dài, chiến lược đó đã khiến những hành động xâm phạm vào yêu sách và các quyền chủ quyền của Việt Nam ngày càng nhiều hơn.

"Chẳng hạn, vào năm 2023, chúng tôi đã theo dõi một hoạt động khảo sát ngoài khơi bờ biển phía nam Việt Nam. Về cơ bản, họ đã điều một tàu khảo sát chạy theo một lộ trình tạo thành chữ 'Trung' (中) – chữ mà người Việt Nam có thể nhận ra trong từ 'Trung Quốc'."

"Họ cứ chạy đi chạy lại theo hình dạng đó cả tháng, với sự hiện diện của tàu khảo sát, tàu Hải cảnh Trung Quốc và tàu dân quân biển. Đó thực sự là một việc khiến người ta kinh ngạc. Phía Trung Quốc đã làm điều đó một cách rất trắng trợn," ông nêu ví dụ.

Theo chuyên gia này, đó là lời nhắc nhở đối với Việt Nam rằng các yêu sách của Trung Quốc chưa bao giờ bị thu hẹp: "Trung Quốc không bao giờ đưa ra yêu sách ít đi, mà chỉ ngày càng nhiều hơn."

Bên cạnh đó, hoạt động của các tàu cá Trung Quốc trong vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam đã được ghi nhận từ nhiều năm trước, nhưng theo ông Powell, mức độ hoạt động gia tăng liên tục trong khoảng bốn năm qua, đạt mức cao vào tháng Năm vừa qua, là điều thực sự đáng chú ý.

"Vì vậy, theo thời gian, tình hình này hoàn toàn có thể còn trở nên nghiêm trọng hơn nữa," ông kết luận.

Đồ họa: Aghnia Adzkia, Arvin Supriyadi

Xem thêm: