Giấc mơ Mỹ đã tồn tại 250 năm, nhưng đang dần phai nhạt?

16 năm trước, Abdi Nor Iftin, một người tị nạn Somalia sống tại một trong những khu ổ chuột khắc nghiệt nhất ở Kenya, biết tin mình đã trúng "tấm vé số của cuộc đời".

Trong gần 8 triệu hồ sơ đăng ký năm 2013, ông là một trong 50.000 người may mắn được cấp thị thực Mỹ thông qua chương trình thị thực đa dạng (Diversity Visa Program). Đây là chương trình được chính phủ Mỹ triển khai từ những năm 1990.

Abdi từ lâu đã mơ được chuyển đến Mỹ. Ông say mê nước Mỹ đến mức bạn bè thời thơ ấu còn đặt biệt danh cho ông là "Abdi America", sau khi ông tự học tiếng Anh bằng cách xem các bộ phim Hollywood.

"Nước Mỹ là tình yêu của đời tôi – đất nước tuyệt vời nhất thế giới, miền đất của những giấc mơ và cơ hội," ông từng nói với BBC vào năm 2014.

Cũng trong năm đó, Abdi đặt chân đến Mỹ, định cư tại một thị trấn nhỏ ở bang Maine, tìm được công việc lắp đặt vật liệu cách nhiệt và sau này trở thành công dân Mỹ.

Thế nhưng giờ đây, hy vọng của ông đã va chạm với thực tế. Đầu năm nay, Abdi, hiện 41 tuổi, đã mất việc tại một cơ quan hỗ trợ tái định cư cho người tị nạn, và theo đó là mất luôn bảo hiểm y tế.

Trước thềm kỷ niệm 250 năm ngày lập quốc của Mỹ, ông Abbi và nhiều người Mỹ khác đang cảm thấy bất an về tương lai của đất nước.

"Tôi cảm thấy Giấc mơ Mỹ vẫn còn sống nhưng không còn khỏe nữa", ông nói với tôi.

Trong khi đó, Luke Mullen, nam diễn viên 24 tuổi đến từ California, cho biết anh đang lên kế hoạch chuyển đến Canada vì thiếu cơ hội làm phim ngay tại Hollywood.

"Của cải ngày càng tập trung vào tay một nhóm nhỏ ở đất nước này, và cùng với đó, cơ hội dành cho mọi người cũng ngày càng thu hẹp", anh nói.

Hàng loạt cuộc khảo sát được thực hiện trước dịp kỷ niệm 250 năm ngày lập quốc của Mỹ cho thấy nhiều người dân tin rằng "Giấc mơ Mỹ" – lời hứa rằng bất kỳ ai tại Mỹ cũng có thể tự tạo dựng một tương lai tươi sáng cho mình – đang dần phai nhạt.

Một cuộc thăm dò gần đây do Associated Press-NORC thực hiện cho thấy chỉ khoảng 1/3 người Mỹ tin rằng Giấc mơ Mỹ còn tồn tại. Nhiều khảo sát khác cũng cho kết quả tương tự. Một nghiên cứu mới đây của Pew Research Center cho thấy đa số người Mỹ cho rằng thời kỳ huy hoàng nhất của đất nước đã ở phía sau.

Dịp kỷ niệm 250 năm ngày lập quốc của Mỹ cũng diễn ra trong bối cảnh đất nước đang trải qua tình trạng phân cực sâu sắc và chia rẽ đảng phái gay gắt.

Vậy sẽ có ý nghĩa gì nếu Giấc mơ Mỹ – một hình ảnh được nước Mỹ quảng bá ra toàn thế giới thông qua điện ảnh, âm nhạc và văn hóa đại chúng – ngày càng trở nên xa vời?

'Không phải chỉ là giấc mơ về xe'

Trong những năm đầu sau Chiến tranh Cách mạng Mỹ và đến tận thế kỷ 21, điều về sau được gọi là Giấc mơ Mỹ đã thu hút hàng triệu người nhập cư đến quốc gia non trẻ này, nơi được xem là biểu tượng của hy vọng, lạc quan và chủ nghĩa cá nhân.

Công nhân nhà máy, nông dân, những người tìm vàng và tiên phong khai phá miền Tây đổ về Mỹ với niềm tin rằng họ có thể tạo dựng một bản sắc mới – trở thành một "người Mỹ" – và thoát khỏi sự rằng buộc của hệ thống giai cấp ở châu Âu.

Các nhà sử học lưu ý rằng Giấc mơ Mỹ chưa bao giờ bao trùm tất cả mọi người – chắc chắn không phải người Mỹ bản địa, nô lệ hay thậm chí cả phụ nữ. Tuy nhiên, ý tưởng về Giấc mơ Mỹ vẫn tồn tại.

Khái niệm Giấc mơ Mỹ đã xuất hiện từ thời kỳ nước Mỹ được thành lập, nhưng phải đến năm 1931. Đến khi nhà sử học James Truslow Adams sử dụng trong cuốn sách The Epic of America (Tạm dịch: Thiên anh hùng ca của nước Mỹ), xuất bản giữa thời kỳ Đại suy thoái, thì cụm từ này trở nên phổ biến.

Trong sách, ông viết:

"Đó không đơn thuần là giấc mơ về xe hơi hay mức lương cao, mà là giấc mơ về một trật tự xã hội, nơi mỗi người đàn ông và mỗi người phụ nữ đều có thể phát huy đầy đủ nhất những năng lực vốn có của mình."

Qua nhiều thập kỷ, khái niệm này đã thay đổi. Ngày nay, Giấc mơ Mỹ thường gắn liền với tinh thần khởi nghiệp, khả năng thăng tiến trong xã hội và trên hết là cơ hội phát triển về kinh tế.

"Giấc mơ Mỹ từ trước đến nay luôn là về mong muốn có một cuộc sống tốt đẹp hơn trước", Cyril Ghosh, tác giả cuốn The Politics of the American Dream: Democratic Inclusion in Contemporary American Political Culture (Tạm dịch: Chính trị của Giấc mơ Mỹ: Sự hòa nhập dân chủ trong văn hóa chính trị Mỹ đương đại), nhận định.

"Với một số người, 'cuộc sống tốt đẹp hơn' đơn giản chỉ là không còn bị Giáo hội Anh đàn áp.

"Đó không chỉ là vấn đề vật chất. Đó còn là sự an toàn. Là có cuộc sống tốt hơn so với hoàn cảnh trước đây. Đó mới luôn là cốt lõi của Giấc mơ Mỹ."

Abdi lớn lên ở Somalia, nơi ông thường phải trốn trong các hầm trú ẩn để tránh bị nhóm vũ trang al-Shabaab bắn.

"Tự do là ưu tiên lớn nhất. Việc có thể sống sót và tiếp tục hít thở vào ngày hôm sau là điều vô cùng quan trọng. Đó là lý do tôi thực sự muốn đến Mỹ", ông nói khi giải thích về quyết định di cư.

Các nhà nghiên cứu cho rằng những người nhập cư thế hệ thứ nhất như Abdi thường có cái nhìn lạc quan hơn về nước Mỹ.

"Nhiều người đến từ những quốc gia nghèo hơn. Vì vậy, cuộc sống của họ ở Mỹ thực sự tốt hơn so với việc không di cư", Elizabeth Suhay, tác giả cuốn Debating the American Dream: How Explanations for Inequality Polarize Politics (Tạm dịch; Tranh luận về Giấc mơ Mỹ: Cách những lời giải thích về bất bình đẳng làm phân cực chính trị) , cho biết.

Trong khi đó, ông Mark Hugo Lopez, Giám đốc nghiên cứu về chủng tộc và sắc tộc tại Pew Research Center, người có nhiều nghiên cứu về người nhập cư gốc Mỹ Latinh, cho rằng phần lớn người nhập cư "có xu hướng tin rằng họ đang hiện thực hóa hoặc đã hiện thực hóa Giấc mơ Mỹ".

Ông cũng cho biết nhóm này thường lạc quan hơn về triển vọng của thế hệ sau.

Giấc mơ Mỹ bị gián đoạn

Giấc mơ Mỹ từ lâu đã luôn là yếu tố đầy sức hút đối với người nhập cư. Thế nhưng, số lượng người tìm đến ngày một thưa thớt hơn trong thời gian gần đây.

Tổng thống Trump đã biến việc siết chặt nhập cư thành nền tảng cốt lõi trong nhiệm kỳ của mình, sau chiến dịch tranh cử với lời hứa sẽ thực hiện chương trình trục xuất hàng loạt lớn nhất trong lịch sử.

Trong nhiệm kỳ thứ hai của mình, ông Trump không chỉ trấn áp lượng người nhập cư bất hợp pháp tràn vào qua biên giới phía nam, mà còn chặn đứng một số con đường nhập cư hợp pháp vào Mỹ, gồm cả chương trình thị thực đa dạng mà Abdi từng sử dụng.

Tuy nhiên, câu chuyện hiện tại không dừng lại ở việc nước Mỹ đang đón nhận ít người nhập cư hơn, mà dường như một số lượng người rời bỏ đất nước này cũng đang ở mức cao kỷ lục.

Một ý kiến cho rằng nhiều người Mỹ lớn lên tại Mỹ cảm thấy đất nước này đã không thực hiện đúng cam kết của mình – rằng nếu bạn làm việc chăm chỉ và tuân thủ luật pháp, bạn xứng đáng có một cuộc sống tử tế và thoải mái.

Năm ngoái, trong một sự đảo ngược mang tính lịch sử, số lượng người Mỹ chuyển đến Ireland đã cao hơn số người Ireland chuyển đến Mỹ.

Chính phủ Mỹ không theo dõi số lượng công dân tự nguyện rời bỏ đất nước, vì vậy không có số liệu thống kê chính thức, nhưng các báo cáo cho thấy hiện tượng này không chỉ diễn ra ở Ireland.

Số lượng người Mỹ nộp đơn xin nhập quốc tịch Anh đang đạt mức kỷ lục, và tờ The Wall Street Journal đưa tin rằng số người Mỹ đến sinh sống và làm việc tại hầu hết 27 quốc gia thành viên của Liên minh Châu Âu (EU) đang ngày một tăng lên.

Tại sao họ lại rời đi? Một số người cho rằng nguyên nhân là tình hình chính trị hiện tại của Mỹ, những người khác lại đề cập đến chi phí chăm sóc y tế và mức sống tổng thể. Trong hầu hết các trường hợp, lý do có vẻ là sự tổng hòa của nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm cả những lý do cá nhân.

Đối với Luke Mullen, đó là triển vọng nghề nghiệp.

Nam diễn viên từng thủ vai chính trong bộ phim Andi Mack của Disney khi còn là một thiếu niên, và hiện đang tham gia sâu hơn vào lĩnh vực viết kịch bản và sản xuất, cho biết hiện tại anh có nhiều cơ hội tham gia các dự án điện ảnh ở Vancouver (Canada) hơn là ở miền nam California.

Vancouver hiện đang được hưởng các chính sách ưu đãi thuế mới từ chính phủ nhằm cạnh tranh với Hollywood và trở thành một trung tâm điện ảnh lớn.

Giấc mơ Mỹ được quảng bá ra khắp thế giới phần lớn là thông qua điện ảnh Mỹ.

Theo nhiều cách, Hollywood chính là biểu tượng cho ý niệm về sự thành công tại Mỹ.

Tuy nhiên, đối với Luke, mọi thứ giờ đây phức tạp hơn – anh chia sẻ rằng cơ hội trước đây dồi dào hơn bây giờ nhiều. Trong vài năm trở lại đây, ngân sách chi tiêu từ các hãng phim lớn cho các dự án điện ảnh và truyền hình tại Hollywood đã bị chững lại hoặc sụt giảm.

"Tôi thậm chí không thể tưởng tượng nổi việc lớn lên vào thập niên 90, thời kỳ bùng nổ của phim truyền hình và những bộ phim hài lãng mạn cùng tất cả các dự án thời đó. Nhưng đặc biệt là ngay lúc này, chúng ta đang chứng kiến một nỗ lực cắt giảm chi phí triệt để, khiến việc đưa các dự án vào sản xuất ngày càng trở nên khó khăn hơn, các hãng phim ngày càng ít chấp nhận rủi ro hơn và thuê ít người hơn," anh nói.

Gần đây, anh đã trở thành công dân Canada nhờ vào một thay đổi trong luật pháp nước này vào tháng 12 năm ngoái.

"Quá trình tôi trở thành công dân Canada gắn liền với thực tế là tôi không thể hiện thực hóa những dự án mà mình đã dành nhiều năm theo đuổi và đầy tâm huyết tại đây [Mỹ]," anh chia sẻ.

Vì vậy, anh có ý định chuyển đến Canada. Tuy nhiên, anh muốn làm rõ rằng đây không phải là một quyết định mãi mãi.

"Tôi sẽ không bao giờ từ bỏ nước Mỹ. Đây là quê hương của tôi và tôi nghĩ nơi này vẫn xứng đáng để mình chiến đấu. Có quá nhiều điều chúng ta cần phải làm để quốc gia này trở nên tốt đẹp hơn."

Khát vọng và thực tế

Ngày nay, một sự đồng thuận giữa các nhà xã hội học và các nhà khoa học chính trị là thành công tài chính đang ngày càng trở thành trụ cột cốt lõi của Giấc mơ Mỹ.

Đó là niềm tin rằng con cái hoặc cháu chắt của mình sẽ có một cuộc sống tốt đẹp hơn tôi.

"Nói một cách khái quát thì Giấc mơ Mỹ là ý niệm rằng nếu làm việc chăm chỉ, bạn sẽ đạt được một cuộc sống thoải mái, điều mà chúng ta có thể gọi là đời sống trung lưu – có một ngôi nhà, có bảo hiểm y tế, có ô tô, có khả năng nuôi nấng và cho con cái đi học đại học," bà Suhay cho biết.

Các số liệu thống kê cũng cho thấy trong vòng 50 năm qua, niềm tin rằng thế hệ sau sẽ luôn sống tốt hơn thế hệ trước đã bị xói mòn.

Nghiên cứu của Raj Chetty, nhà kinh tế học tại Đại học Harvard, cho thấy trong số những trẻ em sinh năm 1940, có đến 90% khi lớn lên có thu nhập cao hơn cha mẹ mình. Ngày nay, chỉ có một nửa số trẻ em sinh vào thập niên 1980 được dự báo sẽ đạt được mức kinh tế tốt hơn thế hệ đi trước.

Nhận thức về sự thịnh vượng kinh tế này từng lan rộng vào thập niên 1950 cùng với sự bùng nổ thời hậu Thế chiến 2, mà biểu tượng rõ nét nhất có lẽ là sự phát triển của những ngôi nhà biệt lập dành cho một gia đình, được tô điểm bởi những hàng rào gỗ sơn trắng.

Ông Ghosh cho biết, Giấc mơ Mỹ đã trở nên đặc biệt phổ biến trong các diễn ngôn chính trị vào giữa thập niên 60 cùng với phong trào quyền dân sự và các chính sách nhập cư cởi mở hơn.

"Đó là một phần cốt lõi của nước Mỹ," bà Suhay nói. "Hầu như ai cũng đồng ý rằng đây là một lý tưởng quan trọng. Nhưng... chúng ta lại có những cuộc tranh luận nảy lửa về việc liệu Hợp chúng quốc Hoa Kỳ có thực sự cung cấp Giấc mơ Mỹ như đã hứa hẹn hay không."

Giấc mơ Mỹ bắt đầu phai nhạt từ khi nào?

Theo Mark Rank, đồng tác giả cuốn Chasing the American Dream: Understanding What Shapes Our Fortunes (Tạm dịch: Theo đuổi Giấc mơ Mỹ: Điều gì định hình vận mệnh của chúng ta), Giấc mơ Mỹ bắt đầu phai nhạt từ khoảng 50 năm trước, khi quá trình toàn cầu hóa diễn ra cùng với việc tiền lương của người lao động không theo kịp đà tăng của nền kinh tế từ thập niên 1970.

"Việc hiện thực hóa Giấc mơ Mỹ đã trở nên khó khăn hơn rất nhiều. Đó vốn là một 'giao kèo kinh tế' rằng nếu bạn chăm chỉ làm việc và tuân thủ các quy tắc, bạn sẽ có một cuộc sống sung túc và ổn định về kinh tế", ông nói.

"Một thành tố cốt lõi của Giấc mơ Mỹ là niềm tin rằng mỗi thế hệ sẽ có điều kiện kinh tế tốt hơn thế hệ trước. Điều đó từng đúng cho đến khoảng những năm 1970."

Các chuyên gia cho rằng trong những thập kỷ sau đó, Giấc mơ Mỹ tiếp tục suy giảm khi bất bình đẳng kinh tế - xã hội ngày càng gia tăng.

Tiếp đó là một bước ngoặt khác, theo một số chuyên gia: cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 và những hệ lụy kéo dài khiến việc sở hữu nhà ở cũng như có được một công việc ổn định ngày càng ngoài tầm với.

Nhiều người Mỹ chưa bao giờ lấy lại được sự lạc quan về kinh tế sau cú sốc đó. Dẫu vậy, mức lương ở Mỹ vẫn cao hơn đáng kể so với Anh và phần lớn quốc gia châu Âu.

Dù vậy, sự chia rẽ giữa hai đảng vẫn rất sâu sắc trong cách nhìn nhận về khả năng hiện thực hóa Giấc mơ Mỹ.

Các cuộc khảo sát cho thấy cử tri Đảng Cộng hòa và những người lớn tuổi vẫn có xu hướng tin tưởng hơn vào Giấc mơ Mỹ, trong khi người trẻ lại tỏ ra đặc biệt hoài nghi.

Một cuộc thăm dò cho thấy chỉ khoảng 20% người từ 18-29 tuổi – những người như Luke – tin rằng Giấc mơ Mỹ vẫn còn khả thi.

Tuy nhiên, Giấc mơ Mỹ chưa bao giờ chỉ xoay quanh thành công về tài chính. Với nhiều người, đó còn là khát vọng về tự do và các quyền cá nhân, bắt nguồn từ những văn kiện lập quốc của nước Mỹ, như Tuyên ngôn Nhân quyền (Bill of Rights).

Ở góc độ đó, cũng cần lưu ý rằng nhiều người Mỹ gốc Phi từ lâu đã coi Giấc mơ Mỹ là một huyền thoại được xây dựng trên những lý tưởng cao đẹp của các Quốc phụ Mỹ, nhưng lại không phù hợp với thực tế về chế độ nô lệ và nạn phân biệt chủng tộc từng tồn tại ở nước này.

Từ rất lâu trước khi làn sóng vỡ mộng với Giấc mơ Mỹ lan rộng trên toàn quốc, Martin Luther King Jr. từng mô tả nước Mỹ là một quốc gia có "nhân cách phân liệt".

"Xét cho cùng, nước Mỹ về bản chất là một giấc mơ – một giấc mơ vẫn chưa thành hiện thực", ông phát biểu tại bang North Carolina năm 1960. "Chế độ nô lệ và phân biệt chủng tộc là những nghịch lý kỳ lạ trong một quốc gia được xây dựng trên nguyên tắc rằng mọi người sinh ra đều bình đẳng."

Reniqua Allen-Lamphere, một nhà văn nghiên cứu về cách người Mỹ gốc Phi nhìn nhận Giấc mơ Mỹ, gọi khái niệm này là một trong những "huyền thoại bền bỉ nhất" của nước Mỹ.

"Vì phần lớn lịch sử của mình gắn liền với cuộc đấu tranh giành quyền tự do đúng nghĩa, người Mỹ gốc Phi có những trải nghiệm rất riêng về Giấc mơ Mỹ", bà nói với tôi.

Tuy vậy, bà cũng thừa nhận: "Giấc mơ Mỹ vẫn là một phần trong con người tôi – đó là hy vọng về một ngày mai tốt đẹp hơn, dù tôi thấy điều đó thật khó khăn. Rất khó khăn."

Nuôi sống Giấc mơ

Có một điều nổi lên khi tôi xem xét hàng loạt cuộc khảo sát trong những tháng gần đây là kết quả của một cuộc thăm dò do The Times thực hiện. Dù bầu không khí chung khá bi quan, 61% số người được hỏi cho biết họ vẫn tin vào khái niệm Giấc mơ Mỹ.

Brandon Patty, 44 tuổi, thư ký kiêm kiểm soát viên tài chính tại hạt St. Johns, bang Florida, đồng thời là chỉ huy lực lượng dự bị Hải quân Mỹ, là một trong những người vẫn tin tưởng mạnh mẽ rằng Giấc mơ Mỹ còn sống và vẫn phát huy tác dụng.

"Tôi cảm thấy vinh dự khi được là một phần của điều đó", ông nói. "Ngay cả việc được Chúa ban phước để sinh ra ở đất nước này và trở thành một phần của 'thí nghiệm nước Mỹ' cũng đã là một đặc ân."

"Khi nghe cụm từ 'Giấc mơ Mỹ', tôi nghĩ đến một nơi mà cơ hội là vô hạn – nơi bạn có thể bắt đầu từ con số không rồi tự tìm đường đi cho mình. Theo nhiều khía cạnh, đó là điều đã ăn sâu vào bản sắc của một người Mỹ."

Brandon là người đầu tiên trong gia đình tốt nghiệp đại học và cũng là người đầu tiên trong thế hệ của mình tốt nghiệp trung học.

"Năm nay tôi 44 tuổi, và thành thật mà nói, tôi đang sống trong chính Giấc mơ Mỹ", ông chia sẻ.

Gonzalo Schwarz, Chủ tịch kiêm Giám đốc điều hành của The Archbridge Institute, một tổ chức nghiên cứu chính sách công, cũng cho rằng cần nhìn vào những mặt tích cực của cuộc sống ở Mỹ.

Các cuộc khảo sát của chính Archbridge Institute cho thấy đa số người thuộc nhiều nhóm nhân khẩu học khác nhau đều tin rằng Giấc mơ Mỹ vẫn tồn tại và khoẻ mạnh. Theo tổ chức này, kết quả khác biệt là do họ sử dụng phương pháp nghiên cứu khác và đặt những câu hỏi trực diện hơn so với nhiều cuộc khảo sát khác, vốn thiên về đo lường nhận thức mang tính khái niệm.

"Nếu chỉ tập trung vào những khía cạnh tiêu cực và vào tỷ lệ người cho rằng Giấc mơ Mỹ đã ngoài tầm với, chúng ta có nguy cơ biến sự suy tàn của Giấc mơ Mỹ thành một lời tiên tri tự ứng nghiệm", Schwarz nói.

"Chúng ta nên lùi lại, nhìn vấn đề trong dài hạn và tìm cách khơi dậy lại Giấc mơ Mỹ như một ngọn hải đăng của hy vọng cho 250 năm tiếp theo của nước Mỹ."

Với Mark Rank, nhà xã hội học có nhiều công trình nghiên cứu về chủ đề này, Giấc mơ Mỹ vẫn tồn tại, dù ngày nay nó đi kèm nhiều điều kiện hơn trước.

"Nếu nói Giấc mơ Mỹ không còn tồn tại nữa… thì cũng có nghĩa là bạn đã xóa bỏ một thành tố cốt lõi trong bản sắc của nước Mỹ", ông nói.

"Tôi nghĩ hiện có nhiều câu hỏi và sự bất định xoay quanh Giấc mơ Mỹ. Nhưng theo tinh thần lạc quan vốn có của người Mỹ, chính những câu hỏi đó là cơ hội để suy nghĩ lại về cách nước Mỹ có thể bảo đảm Giấc mơ Mỹ vẫn nằm trong tầm với của tất cả mọi người trong 250 năm tới."

Trở lại bang Maine, Abdi cho biết em trai ông là Hassan, người không thể nhập cư vào Mỹ do các quy định hạn chế về thị thực, vừa trở thành công dân Canada.

"Em trai tôi bảo hệ thống y tế ở đó tốt hơn", Abdi cười và kể.

Dù đã trải qua nhiều trở ngại, Abdi nói rằng nếu được lựa chọn lại từ đầu, ông vẫn sẽ chọn nước Mỹ.

"Tôi nghĩ có lẽ đó là tình đầu của tôi."