බාබ් අල්-මන්දාබ් සමුද්ර සන්ධිය: හූති තර්ජන හමුවේ රතු මුහුදේත් නාවික ගමනාගමනය නවතියි ද?
ඡායාරූප මූලාශ්රය, Gallo Images via Getty
රතු මුහුදේ පිහිටි තීරණාත්මක නාවික මාර්ගයකට එරෙහිව ඉරානයේ මිත්ර පාර්ශ්වයන් විසින් එල්ල කර ඇති තර්ජන හේතුවෙන් ගෝලීය වෙළෙඳාමට තවදුරටත් බාධා ඇති වේ ද? යන්න පිළිබඳව කණස්සල්ල මතු වී තිබේ.
ඉරානය දැනටමත් හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය ප්රායෝගිකව වසා දමා ඇති අතර, ඒ හේතුවෙන් පර්සියානු බොක්ක ආශ්රිතව නෞකා පිටවීම අඩාළ වී ඇත. එහෙත් දැන්, මැද පෙරදිග පිහිටි එහි ප්රධාන මිත්ර කණ්ඩායම් අරාබි අර්ධද්වීපයේ අනෙක් පැත්තේ පිහිටි මුහුදු මාර්ගයක තවත් යුද්ධ පෙරමුණක් විවෘත කරන බවට තර්ජනය කරමින් සිටී.
ටෙහෙරානයේ සහය ලබන, උතුරු යේමනයේ පාලනය දරන හූති කැරලිකරුවන්, ඒඩ්න් බොක්ක සහ රතු මුහුද සම්බන්ධ කරමින් සූවස් ඇළ වෙත දිවෙන වැදගත් ජල මාර්ගයක් වන බාබ් අල්-මන්දාබ් සමුද්ර සන්ධිය ඔස්සේ ඇමෙරිකාවේ මිත්ර රටක් වන සෞදි අරාබියට එරෙහිව "සමුද්රීය වාරණයක්" ප්රකාශයට පත් කර ඇත. ලෝකයේ මුහුදු මාර්ග ඔස්සේ ප්රවාහනය කෙරෙන ඉන්ධනවලින් 12%ක් පමණ මෙම මාර්ගය හරහා ප්රවාහනය කරයි.
2026 ජූලි 20 වන සඳුදා, හූති හමුදා ප්රකාශක යහ්යා සරියා පැවසුවේ, හූතීන්ගේ පාලනය යටතේ පවතින ප්රදේශවල වරායන් සහ ගුවන් තොටුපොළවල් සෞදි අරාබිය විසින් වාරණයට ලක් කරනු ලැබීමට ප්රතිචාරයක් ලෙස මෙම තහනම පැනවූ බව ය.
ඊට ප්රතිචාර ලෙස සෞදි අරාබියේ විදේශ කටයුතු අමාත්යංශය එම චෝදනාව ප්රතික්ෂේප කරමින්, "ජාත්යන්තර නීතියට අනුකූලව තම නෞකා ආරක්ෂා කිරීම සඳහා අවශ්ය සියලු පියවර ගන්නා බවට" ප්රතිඥා දුන්නේ ය.
2014 වසරේදී හූති කැරලිකරුවන් යේමන් රජය සනා අගනුවරින් නෙරපා හැරීමත් සමග ආරම්භ වූ සිවිල් යුද්ධය හේතුවෙන් එරට දැඩි විනාශයකට ලක්ව ඇත. රජයේ පාලනය යළි ස්ථාපනය කිරීමේ අරමුණින් සෞදි අරාබිය නායකත්වය දුන් අරාබි රාජ්ය සන්ධානය 2015දී මැදිහත් වීමත් සමග එම ගැටුම තවත් උග්ර විය.
එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයට අනුව, මෙම ගැටුම් හේතුවෙන් පුද්ගලයන් 150,000කට වැඩි පිරිසක් මියගොස් ඇති අතර, ලෝකයේ දරුණුතම මානුෂීය අර්බුදවලින් එකක් ද නිර්මාණය වී තිබේ. එමෙන් ම, මිලියන 22කට අධික ජනතාවක් යම් ආකාරයක මානුෂීය ආධාර මත යැපෙන තත්ත්වයකට පත්ව ඇත.
එහෙත්, හූති කැරලිකරුවන්ට සැබවින් ම සෞදි අරාබියට අයත් නෞකා සඳහා බාබ් අල්-මන්දාබ් සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමිය හැකි ද?
උණුසුම් පුවත්, විශ්ලේෂණ සහ විශේෂ විශේෂාංග ඔබේ දුරකතනය වෙත ඍජුව ම ලබා ගන්න.
සම්බන්ධ වීමට link එක click කරන්න
End of podcast promotion
ලන්ඩන් නුවර පිහිටි චැතම් හවුස් බුද්ධි මණ්ඩපයේ මැද පෙරදිග කටයුතු පිළිබඳ විශේෂඥ ෆාරියා අල්-මුස්ලිමි බීබීසී පුවත් ලෝක සේවය වෙත පැවසුවේ, නෞකා ගමනාගමනයට බාධා ඇති කිරීමට තරම් යුද්ධ හැකියාවක් හූති කැරලිකරුවන් සතුව ඇති බව ය.
"හූතීන් සතුව මුහුදු බෝම්බ ඇති අතර, පසුගිය වසර කිහිපය තුළ ඔවුන් තම සාගර ඩ්රෝන හැකියාවන් ද සැලකිය යුතු ලෙස වර්ධනය කරගෙන තිබෙනවා," ඔහු පවසයි.
පූර්ණ වාරණයක් ක්රියාත්මක නොකළ ද, ඔවුන්ට බාධා සහ ගැටලු ඇති කළ හැකි ය.
"ඔවුන් කළ යුත්තේ එක් ඉලක්කයකට පහර දීම පමණ යි," යැයි අල්-මුස්ලිමි, බීබීසී ලෝක සේවය වෙත පවසයි. "එය සංකේතාත්මක ප්රහාරයක් වුණත්, රක්ෂණ සමාගම්, නාවික ප්රවාහන සමාගම් සහ ඉන්ධන සැපයුම්කරුවන් අතර අවශ්ය භීතිය සහ අවිනිශ්චිතභාවය ඇති කිරීමට එය ප්රමාණවත්. බොහෝ දෙනා සිතනවාට වඩා එමගින් විශාල හානියක් සිදුවිය හැකි යි."
"යුද්ධයෙන් පස්සේ ඉරානයේ උපාය මාර්ගය වන්නේ ඇමෙරිකාවේ කලාපීය මිත්ර රටවලට දිගින් දිගට ම හානි සිදු කිරීම. ඔවුන් උත්සහ කරන්නේ සියලු පාර්ශව මෙම ගැටුම තුළට ඇදලා ගන්න."
ඉරානය මීට පෙර ද ගැටුම තවත් පෙරමුණු වෙත ව්යාප්ත කරන බවට තර්ජනය කර තිබේ. යේමන කටයුතු පිළිබඳ විශේෂඥ අන්වර් අල්-අන්සිගේ අදහස ද වන්නේ, සෞදි අරාබිය මෙම ගැටුමට සම්බන්ධ කර ගැනීමේ අරමුණින් හූති කැරලිකරුවන් ටෙහෙරානයේ උපාය මාර්ගයට අනුව ක්රියා කරමින් සිටින බව ය.
"ඉරානයට දැන් ඉතිරිව තියෙන එක ම විකල්පය මෙම ගැටුම තවත් උග්ර කිරීම යි. සෞදි අරාබිය මෙතෙක් ටෙහෙරානය සමග ඍජුව ගැටීමෙන් වැළකී සිටියා. ඒත්, හූති කැරලිකරුවන් ඇත්තට ම ප්රහාර එල්ල කළොත්, තමන්ගේ අවශ්යතා සහ ආරක්ෂාව සඳහා සෞදි අරාබියට ක්රියාමාර්ග ගැනීමට සිදුවේවි" යැයි අන්සි බීබීසී පුවත් ලෝක සේවය වෙත පවසයි.
බාබ් අල්-මන්දාබ් මෙතරම් වැදගත් වන්නේ ඇයි?
බාබ් අල්-මන්දාබ් සමුද්ර සන්ධිය රතු මුහුදේ අරාබි අර්ධද්වීපය දෙසින් පිහිටි යේමනයත්, අප්රිකානු දෙසින් පිහිටි ජිබුටි සහ එරිත්රියාවත් අතරත් පිහිටා තිබේ. ඉන්දීය සාගරයේ සහ ඒඩන් බොක්කේ සිට පැමිණෙන නෞකා සූවස් ඇළ වෙත පිවිසීම සඳහා මෙම සමුද්ර සන්ධිය හරහා ගමන් කළ යුතු වේ.
කිලෝමීටර් 115ක් දිග සහ කිලෝමීටර් 36ක් පළලින් යුත් මෙම සමුද්ර සන්ධිය, 1869දී සූවස් ඇළ විවෘත කරන විට ගෝලීය වෙළෙඳාමේ අත්යවශ්ය සම්බන්ධකයක් බවට පත් වූ අතර එමගින් යුරෝපය සහ ආසියාව අතර කෙටි ම මුහුදු මාර්ගය නිර්මාණය විය.
රතු මුහුදේ හරහා වැටී ඇති මෙම නෞකා මාර්ගය දැන් ලෝකයේ කාර්යබහුල ම එකක් වන අතර, ලෝකයේ සමුද්රීය ගමනාගමනයෙන් හතරෙන් එකක් පමණ ඒ ඔස්සේ සිදු කරයි.
යුද්ධය හේතුවෙන් දැනටමත් වසා දමා ඇති හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා ලෝකයේ තෙල් ප්රවාහනයෙන් 20%ක් පමණ සිදුවේ. බාබ් අල්-මන්දාබ් සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමීමෙන් ගෝලීය තෙල් ප්රවාහනයෙන් තවත් 12%ක් අඩාළ වනු ඇත.
එක්සත් ජනපද බලශක්ති තොරතුරු පරිපාලනයට අනුව, මැදපෙරදිග සහ ආසියාවෙන් තෙල් බැරල් මිලියන පහක් පමණ බටහිර රටවලට සෑම දිනක ම මෙම මාර්ගය හරහා ගමන් කරයි.
තව ද, ගෝලීය ද්රව ස්වාභාවික වායු (LNG) නැව්ගත කිරීම්වලින් 8%ක් මෙම සමුද්ර සන්ධිය හරහා ගමන් කරන අතර එමගින් එය ගෝලීය බලශක්ති සැපයුම සඳහා අත්යවශ්ය මාර්ගයක් බවට පත් කරයි.
හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමීමෙන් පසු, රතු මුහුදට ගෝලීය වෙළෙඳාම තුළ තවත් වැදගත්කමක් ලැබී තිබේ. සෞදි අරාබිය, යාන්බු වරායේ සිට ඉන්ධන ප්රවාහනය සඳහා සංක්රමණ ස්ථානයක් ලෙස බාබ් අල්-මන්දාබ් භාවිත කිරීමට අරඹා ඇත.
සෞදිය සිය නැගෙනහිර තෙල් බිම්වල සිට නළ මාර්ගයක් හරහා දිනකට බොරතෙල් බැරල් මිලියන ගණනක් යැවීම සිදුකරයි.
ඉන්ධන සහ ගෑස්වලට අමතරව, බාබ් අල්-මන්දාබ් සමුද්ර සන්ධිය නැගෙනහිර සහ බටහිර අතර ප්රධාන වෙළෙඳ මාර්ගයක් ලෙස කටයුතු කරන අතර, ඒ හරහා සෑම දිනක ම බොහෝ භාණ්ඩ ප්රවාහන නෞකා ගමන් කරයි.
ඡායාරූප මූලාශ්රය, Suez Canal Authority via European Pressphoto Agency
2021 වසරේදී පැනමා ධජය සහිත භාණ්ඩ ප්රවාහන නෞකාවක් වන එවර් ගිවන් සිර වී සූවස් ඇළ අවහිර වූ විට සිදු වූ දෙයට සමාන බලපෑමක් මෙය වසා දැමීමෙන් ඇති කරනු ඇත.
එය ගෝලීය සැපයුම් දාමයන් පුරා දැඩි බලපෑමක් එල්ල කළ අතර, තෙල් සහ පුළුල් පරාසයක භාණ්ඩවල මිල ඉහළ යාමට සහ ඒවා බෙදා හැරීමේ ප්රමාදයන්ට හේතු විය.
හූති කැරලිකරුවන්ගේ භූමිකාව
බාබ් අල්-මන්දාබ් සමුද්ර සන්ධියට එල්ල වන ඕනෑ ම ප්රහාරයක් ඉරානයේ පිටුබලය ලබමින් යේමනයේ සිට ක්රියාත්මක වන දේශපාලන හා සන්නද්ධ කණ්ඩායමක් වන හූති කැරලිකරුවන් විසින් සිදු කරනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.
අනන්යතාව හෙළි නොකිරීමේ කොන්දේසි මත රොයිටර්ස් පුවත් සේවයට අදහස් දක්වමින් හූති කැරලිකරුවන්ගේ නායකයෙකු පැවසුවේ, ඉරානයට සහය දැක්වීම සඳහා බාබ් අල්-මන්දාබ් සමුද්ර සන්ධිය ඉලක්ක කර ගැනීමට කණ්ඩායම "හමුදාමය වශයෙන් සූදානම්" බවයි.
මාර්තු 28 වන දින හූති කැරලිකරුවන් ඊශ්රායලයට එරෙහිව ප්රහාරයක් දියත් කළ අතර, එය ඉරානයට එරෙහි ඇමෙරිකා-ඊශ්රායල යුද්ධයට ඔවුන්ගේ පළමු මැදිහත්වීම විය. යේමනයෙන් එල්ලවූ මිසයිල දෙකක් බිම හෙළූ බව ඊශ්රායලය පැවසීය.
මෙම කණ්ඩායම යේමනයේ රතු මුහුදට මුහුණ ලා ඇති වෙරළ තීරය පාලනය කරන අතර ගාසා යුද්ධයේදී බාබ් අල්-මන්දාබ් සමුද්ර සන්ධිය හරහා ගමන් කළ නෞකා ඉලක්ක කළේ ය. තනිව ක්රියාත්මක වෙමින් හූති කැරලිකරුවන් විසින් මිසයිල සහ ඩ්රෝන යානා යොදා ගනිමින් වාණිජ නැව් 100කට වැඩි ගණනකට පහර දී ඉන් නෞකා දෙකක් ගිල්වා දමන ලද අතර ප්රහාරවලින් නැවියන් හතර දෙනෙකු ඝාතනයට ලක්විය.
ඡායාරූප මූලාශ්රය, Houthi Military Media via Reuters
2023 නොවැම්බර් මාසයේදී, මෙම කණ්ඩායම රතු මුහුදේදී ජපාන පාලනයේ ඇති ලබන බ්රිතාන්යයට අයත් භාණ්ඩ ප්රවාහන නෞකාවක් පැහැර ගැනීමට හෙලිකොප්ටරයක් භාවිත කළේ ය.
හූති කැරලිකරුවන් ඊශ්රායලයට සම්බන්ධ නැව් පමණක් ඉලක්ක කරගත් බව පැවසුව ද, මෙම ප්රහාර අහඹු එල්ල කළ ඒවා මිස නිශ්චිත ඉලක්ක වෙත එල්ල නොවූ ඒවා ලෙස ප්රකාශ විය. මෙය ලොව විශාලතම නැව් සහ ඉන්ධන සමාගම් බොහොමයක් මෙම මුහුදු මාර්ගය භාවිත කිරීම නැවැත්වීමට හේතු විය.
පසුව ප්රහාර යටපත් වූ අතර හූති කැරලිකරුවන් සටන අතහැර පසුබැස ගිය බව එක්සත් ජනපදය පැවසීය. නමුත් හූති කැරලිකරුවන් පැවසුවේ එක්සත් ජනපදය පසුබැස ගිය බවයි. කෙසේ වෙතත්, ප්රහාර නැවත ආරම්භ විය හැකි බවට විශේෂඥයෝ කණස්සල්ලට පත්ව සිටිති.
ගෝලීය නැව් ගමනාගමනය පීඩනයක
ඡායාරූප මූලාශ්රය, Getty Images
අරාබි භාෂාවෙන් බාබ් අල්-මන්දාබ් යන්නෙහි තේරුම "කඳුළු දොරටුව" හෝ "ශෝකයේ දොරටුව" යන්නයි. මෙම නම මගින් ප්රබල දියවැල් සහ අනපේක්ෂිත සුළංවල සිට මුහුදු කොල්ලකෑම් සහ ගැටුම් දක්වා අනතුරු පිළිබිඹු කරයි.
2008 සහ 2012 අතර කාලය තුළ බාබ් අල්-මන්දාබ් සමුද්ර සන්ධිය සහ ඒ අවට මුහුදු කලාපයේදී මුහුදු කොල්ලකරුවන්ගෙන් ප්රහාර ගණනාවක් ම එල්ල විය. ඒවා ප්රධාන වශයෙන් කප්පම් ඉල්ලා නැව් කාර්ය මණ්ඩල පැහැරගෙන ගිය සෝමාලි කණ්ඩායම් විසින් සිදු කරන ලදී. එම සිදුවීම් හේතුවෙන් ජාත්යන්තර ප්රජාව සහ නැව් සමාගම් කලාපයේ ආරක්ෂාව තර කිරීමට පෙළඹිණි.
එක් වර ම නෞකා මාර්ගය අවහිර කිරීම, හෝමූස් සමුද්ර සන්ධියේ තත්ත්වය හේතුවෙන් දැනටමත් පීඩාවට පත්ව ඇති බලශක්ති වෙළෙඳපොළ අර්බුදය තවදුරටත් උග්ර කරනු ඇත.
පාරිභෝගික නිෂ්පාදනවල සිට කෘෂිකාර්මික භාණ්ඩ දක්වා පුළුල් පරාසයක් දක්වා විහිදී ඇති ගෝලීය වෙළෙඳාම ද මේ හේතුවෙන් බලපෑමට ලක්ව ඇත. තවත් සමුද්රීය මාර්ගයකට නව බාධාවක් එල්ල වීමෙන් භාණ්ඩ මිල ගණන් තවත් ඉහළ යා හැකි අතර ඉරානය සමග ගැටුමේ ආර්ථික කඩා වැටීම් වඩාත් ගැඹුරු කළ හැකිය.
ඇමෙරිකාවේ පිහිටි අවදානම් පිළිබඳ උපදේශන ආයතනයක් වන Basha Reportහි මොහොමඩ් අල්බාෂා පැවසුවේ, හූති කැරලිකරුවන් සෞදි අරාබිය බලා ගමන් කරන නෞකා ඉලක්ක කර ප්රහාර ආරම්භ කරනු ඇති ද යන්න මෙතෙක් අපැහැදිලි බව ය.
"කිසිදු නෞකාවකට ප්රහාර එල්ල නොකළත්, මෙම නිවේදනය පමණක් වුවත් නාවික ප්රවාහනයට බාධා ඇති කිරීමටත්, සෞදි වරායන් සම්බන්ධයෙන් අවිනිශ්චිතතාවක් නිර්මාණය කිරීමටත් ඉඩ තිබෙනවා. හූති කැරලිකරුවන් තර්ජනවල සිට ඍජු ක්රියාමාර්ග වෙත යොමුවන්නේ ද යන්න තවමත් ප්රධාන අවධානය යොමු වන කරුණ යි," යැයි ඔහු රොයිටර්ස් පුවත් සේවය වෙත පැවසීය.
