Việt Nam 'đang đàm phán mua tiêm kích Rafale của Pháp'

Sau nhiều thập niên chủ yếu sử dụng máy bay chiến đấu do Liên Xô và Nga sản xuất, Việt Nam được cho là đang cân nhắc một lựa chọn khác: tiêm kích đa năng Rafale do tập đoàn Dassault Aviation của Pháp chế tạo.

Theo tạp chí Pháp L'Express, các cuộc trao đổi giữa Việt Nam và phía Pháp đã tiến khá xa, trong đó một dấu hiệu đáng chú ý là một phi công Việt Nam được cho là đã có cơ hội trực tiếp bay thử Rafale vào tháng 2/2026.

Trong thời gian qua, từng có thông tin Việt Nam cũng đang cân nhắc mua chiến đấu cơ F-16 của Mỹ, dù chưa có tuyên bố chính thức nào được đưa ra.

'Phi công Việt Nam bay thử Rafale'

Các chuyên gia quốc phòng được các nguồn báo Pháp dẫn lời nói rằng việc một phi công nước ngoài được bay thử máy bay chiến đấu trong quá trình chào bán thường xảy ra khi khách hàng đã vượt qua giai đoạn tiếp xúc ban đầu và bước vào quá trình đánh giá kỹ thuật, vận hành.

Các ước tính từ nguồn mở cho rằng thương vụ có thể gồm khoảng hai phi đội, tức từ 24-40 chiếc, với tổng trị giá 4-6 tỷ USD. Những chiếc đầu tiên có thể được bàn giao trong giai đoạn 2028-2030.

Tuy nhiên, chính phủ Việt Nam và hãng sản xuất máy bay của Pháp chưa công khai xác nhận thương vụ Rafale.

Pháp từng đưa Rafale tới Việt Nam trong khuôn khổ các chuyến bay triển khai của không quân Pháp.

Năm 2018, ba chiếc Rafale của Không quân Pháp đã hạ cánh xuống sân bay Nội Bài, Hà Nội, trong khuôn khổ chiến dịch PEGASE của Pháp tại châu Á – Thái Bình Dương, theo Bộ Quốc phòng Pháp.

Trang Migflug, thuộc một công ty có trụ sở tại Thụy Sĩ chuyên tổ chức các chuyến bay thử máy bay chiến đấu, bình luận rằng đây không đơn thuần là một quyết định mua sắm mà còn đồng nghĩa với việc Việt Nam lựa chọn một hướng đi.

Theo đó, chọn Rafale đồng nghĩa với việc Việt Nam lần đầu tiên đưa một tiêm kích phương Tây vào lực lượng chiến đấu chủ lực (không kể máy bay chiến lợi phẩm sau Chiến tranh Việt Nam hiện đã loại biên), qua đó đa dạng hóa nguồn cung vũ khí thay vì phụ thuộc quá nhiều vào Moscow.

Những rủi ro trong việc quá phụ thuộc vào vũ khí do Nga sản xuất, vốn trở nên rõ rệt hơn kể từ khi cuộc chiến ở Ukraine bùng nổ, được xem là yếu tố quan trọng để Hà Nội củng cố nhu cầu đa dạng hóa.

Bên cạnh đó, sức ép địa chính trị trên Biển Đông ngày càng lớn.

Trung Quốc đang nhanh chóng tăng cường năng lực quân sự và đã đưa các tiêm kích tấn công J-16, máy bay tàng hình J-20, máy bay ném bom H-6, máy bay vận tải Y-20 và máy bay cảnh báo sớm KJ-500 hoạt động trên nhiều vùng biển, trong đó có những vùng biển Việt Nam tuyên bố chủ quyền hoặc quyền tài phán, theo Reuters.

Điều này nhanh chóng đã thúc đẩy Hà Nội hướng tới việc nâng cấp sức mạnh không quân, theo các nhà quan sát.

Dàn chiến đấu cơ Nga đang già đi

Lực lượng máy bay chiến đấu của Việt Nam hiện vẫn chủ yếu là các dòng Sukhoi do Nga sản xuất.

Các nguồn dữ liệu quốc phòng công khai đưa ra những con số hơi khác nhau, nhưng nhìn chung cho thấy Việt Nam hiện có khoảng 35 chiếc Su-30MK2, cùng khoảng 5-10 chiếc Su-27 và 25-30 chiếc Su-22 còn được liệt kê trong biên chế.

Trong số này, Su-30MK2 là loại tiêm kích đa năng hiện đại nhất của Việt Nam.

Việt Nam bắt đầu nhận Su-30MK2 từ năm 2004 và đã mua tổng cộng 36 chiếc, nhưng một chiếc bị rơi trong tai nạn năm 2016, khiến số lượng còn lại là 35 chiếc.

Trong khi đó, Su-27 được Việt Nam mua từ giữa những năm 1990.

Su-22 thậm chí còn cũ hơn nhiều. Đây là biến thể phát triển từ dòng Su-17, vốn bắt đầu được đưa vào sử dụng từ thời Liên Xô trong những năm 1970.

Một số máy bay cũ đã được đại tu trong những năm gần đây.

Nhưng việc tiếp tục dựa vào các dòng máy bay có tuổi đời lớn đặt ra những vấn đề về bảo dưỡng, phụ tùng và khả năng duy trì hiệu quả tác chiến trong dài hạn.

Khả năng tác chiến của Rafale vẫn là dấu hỏi

Theo nhà sản xuất Dassault, Rafale là máy bay đa nhiệm có thể thực hiện các nhiệm vụ chiếm ưu thế trên không, phòng không, trinh sát và tấn công mặt đất.

Máy bay có radar AESA, hệ thống tác chiến điện tử SPECTRA và khả năng mang tới 9,5 tấn tải trọng bên ngoài.

Nhưng khả năng cạnh tranh của Rafale từ lâu vẫn bị đặt dấu hỏi, khi loại máy bay này đã thất bại trong mọi cuộc đấu thầu mà nó phải cạnh tranh với các dòng tiêm kích tiên tiến của Mỹ hoặc Nga, theo trang blog về hàng không và quốc phòng Defense Security Monitor.

Chẳng hạn, Algeria, Kazakhstan và Ethiopia đều ưu tiên các mẫu Su-30 hoặc Su-35 của Nga hơn Rafale.

Do đó, tiêm kích Rafale của Pháp phần lớn phải dựa vào việc cạnh tranh tại những thị trường mà vì lý do chính trị không muốn sử dụng trang thiết bị của Nga và Trung Quốc, đồng thời không được Mỹ cho tiếp cận các dòng tiêm kích tiên tiến, hoặc muốn có mức độ tự chủ cao hơn mức Mỹ sẵn sàng cung cấp.

Dassault Aviation cho biết, ngoài Pháp, Rafale hiện đã được tám quốc gia chọn: Ai Cập, Ấn Độ, Qatar, Hy Lạp, Croatia, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Indonesia và Serbia.

Trong đó, Indonesia đã đặt hàng 42 chiếc và những chiếc đầu tiên đã được bàn giao từ đầu năm 2026. UAE mua 80 chiếc Rafale F4, trong khi Serbia ký hợp đồng mua 12 chiếc năm 2024.

Các nước này đều từng chịu sức ép từ phương Tây, thậm chí có lúc đối mặt với nguy cơ bị áp đặt các biện pháp trừng phạt nếu mua tiêm kích của Nga và Trung Quốc, trong khi lại không được tiếp cận F-35 và gặp khó khăn do mức độ tự chủ hạn chế mà Mỹ cho phép đối với các dòng F-15, F-16 và F-18.

Rafale cũng đối mặt với câu hỏi về khả năng tác chiến.

Những người hoài nghi Rafale thường dẫn cuộc xung đột Ấn Độ-Pakistan hồi tháng 5/2025 khi đánh giá về năng lực của dòng máy bay này.

Trong khuôn khổ chiến dịch Operation Sindoor 7/5/2025, Ấn Độ đã tiến hành không kích nhằm vào các mục tiêu ở Pakistan và vùng Kashmir do Pakistan kiểm soát, sau đó Pakistan đáp trả.

Pakistan tuyên bố đã bắn hạ năm máy bay chiến đấu của Ấn Độ, trong đó có ba chiếc Rafale, bằng các tiêm kích J-10C do Trung Quốc sản xuất. Phía Ấn Độ sau đó đã thừa nhận mất chiến đấu cơ Rafale, nhưng không cho biết con số cụ thể.

Theo Reutes, việc bị bắn rơi trong chiến đấu không tự chứng minh Rafale là một máy bay chiến đấu kém. Các chuyên gia lưu ý rằng kết quả của một cuộc không chiến không chỉ phụ thuộc vào bản thân tiêm kích mà còn vào tên lửa, khả năng nhận thức tình huống, cảm biến, dữ liệu và chiến thuật được sử dụng.

Nhưng vụ việc đã trở thành một điểm trừ về mặt hình ảnh đối với Rafale.

Giá của Rafale cũng thể là một trở ngại khác khi các hợp đồng xuất khẩu thường lên tới hàng tỷ euro và bao gồm cả máy bay, vũ khí, phụ tùng, huấn luyện và hỗ trợ hậu cần.

Bên cạnh đó, các chuyên gia còn chỉ ra rằng, dù Rafale được nhà sản xuất công bố có tốc độ tối đa Mach 1,8, nhưng đây là con số đạt được trong những điều kiện nhất định và không đồng nghĩa máy bay có thể duy trì tốc độ này trong một nhiệm vụ chiến đấu thực tế.

Khi mang vũ khí và các tải trọng bên ngoài, tốc độ và khả năng hoạt động của máy bay sẽ bị ảnh hưởng.

Trong bối cảnh Việt Nam có tranh chấp trên Biển Đông với Trung Quốc, nước đang nhanh chóng mở rộng lực lượng tiêm kích thế hệ năm với J-20 và phát triển các chương trình tiêm kích thế hệ sáu, khả năng Rafale tạo ra ưu thế đáng kể trước năng lực không quân ngày càng hiện đại của Trung Quốc vẫn là vấn đề gây tranh luận, theo Viện Các quân chủng Hoàng gia Thống nhất (RUSI).

Dù thế, việc có một đội máy bay hiện đại vẫn giúp Việt Nam củng cố năng lực răn đe.

Việt Nam có thể mua cả Rafale lẫn Su-57?

Một kịch bản được một số nhà phân tích nêu ra là Việt Nam không nhất thiết phải chọn một trong hai.

Với khả năng không đối không hạn chế, tầm bay tương đối ngắn và radar nhỏ, Rafale nhiều khả năng có thể được sử dụng như tiêm kích bom để thay thế đội máy bay Su-22 thời Liên Xô, trong khi các Su-30MK2 tiếp tục là lực lượng nòng cốt.

Các báo cáo trong năm 2026 cho rằng Hà Nội vẫn quan tâm tới Su-57, máy bay tiêm kích tàng hình thế hệ thứ năm của Nga, theo Military Watch Magazine.

Theo các chuyên gia, Su-57 có một lợi thế rõ ràng đối với Việt Nam: tính tương thích với hệ thống hiện có.

Phiên bản Su-57M1 nâng cấp được kỳ vọng hoàn thiện vào đầu những năm 2030.

Tiêm kích thế hệ thứ năm Su-57 của Nga mà Việt Nam đang để mắt có thể được sử dụng để thay thế Su-27 và Su-30 với vai trò tiêm kích chủ lực tầm xa, nhằm giành ưu thế trên không.

Về lâu dài, Su-57 có thể được bổ sung với số lượng nhỏ hơn để đảm nhận những nhiệm vụ đòi hỏi năng lực tàng hình và tác chiến tầm xa.

Việt Nam đã vận hành các máy bay Sukhoi trong nhiều thập niên, cùng các hệ thống phòng không và hạ tầng có nguồn gốc Nga. Một loại máy bay mới của Nga vì thế sẽ ít gây xáo trộn hơn so với việc đưa vào một nền tảng hoàn toàn phương Tây, theo Defense Security Asia.

Một số nguồn chuyên ngành ước tính Việt Nam có thể tìm cách mua 12-24 chiếc Su-57 vào đầu những năm 2030 để thay thế một phần các máy bay Su-27 và Su-22 cũ.

Tuy nhiên, đây vẫn là thông tin chưa được Việt Nam hoặc Nga chính thức xác nhận.

Một lực lượng hỗn hợp cả Rafale và Sukhoi như vậy được cho là phù hợp với xu hướng đa dạng hóa của Việt Nam trong những năm gần đây, khi Hà Nội đã bắt đầu mua một số thiết bị quân sự từ các nước ngoài Nga, chẳng hạn máy bay vận tải và huấn luyện của phương Tây, pháo tự hành K9 của Hàn Quốc.

Việc này cũng cho phép Việt Nam duy trì quan hệ quốc phòng lâu năm với Nga trong khi mở rộng hợp tác với các nước phương Tây.

Theo Migflug, đó là một giải pháp "rất Việt Nam": phòng ngừa rủi ro, đa dạng hóa và không hoàn toàn đứng về một bên nào.