آیا جنگ ایران انبار موشک‌های رهگیر آمریکا را خالی کرده است؟

رسانه‌های آمریکایی گزارش داده‌اند که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در شرایطی تصمیم به تعویق گسترش حملات علیه ایران گرفته که بحث‌ درباره کاهش ذخایر موشک‌های رهگیر و مهمات سامانه‌های پدافند هوایی آمریکا در واشنگتن بالا گرفته است.

نیویورک تایمز و وال‌استریت ژورنال، به نقل از مقام‌های آمریکایی، نوشته‌اند که این موضوع در کنار تلاش‌ها برای ازسرگیری دیپلماسی، از جمله ملاحظات مطرح‌شده در آستانه این تصمیم بوده است.

دونالد ترامپ در بیانیه‌ای که برای وال‌استریت ژورنال ارسال شده، گزارش‌ها درباره کاهش ذخایر مهمات را رد کرده و گفته است: «ما بسیار بیشتر از هر کشور دیگری مهمات داریم؛ بسیار بیشتر از آنچه به آن نیاز داریم.»

اما روزنامه نیویورک تایمز گزارش داده بود که یکی از نگرانی‌های اصلی، کاهش ذخایر موشک‌های رهگیر سامانه‌های پدافند هوایی آمریکا در خاورمیانه است؛ موشک‌هایی که از پایگاه‌های نظامی و منافع آمریکا و متحدانش در برابر حملات موشکی و پهپادی ایران دفاع می‌کنند.

این نگرانی تنها به جنگ جاری محدود نمی‌شود. در دو سال گذشته، ارتش آمریکا همزمان در چند جبهه از همین ذخایر استفاده کرده است؛ از مقابله با حملات حوثی‌ها به کشتی‌های تجاری در دریای سرخ گرفته تا دفاع از اسرائیل در برابر حملات موشکی ایران، پشتیبانی از اوکراین و اکنون حفاظت از ده‌ها هزار نیروی آمریکایی مستقر در خاورمیانه.

نتیجه آن بوده که برخی از گران‌ترین و پیچیده‌ترین موشک‌های رهگیر آمریکا با سرعتی مصرف شده‌اند که به گفته بعضی کارشناسان و مراکز پژوهشی حتی بزرگ‌ترین صنایع دفاعی این کشور نیز به آسانی قادر به جایگزین کردن آنها نیستند.

پنتاگون جزئیات موجودی انبارهای تسلیحاتی آمریکا را به دلایل امنیتی منتشر نمی‌کند،‌ اما مقام‌های آمریکایی بارها گزارش‌های مربوط به کاهش نگران‌کننده ذخایر مهمات را رد کرده‌اند و وزیر دفاع آمریکا پیش‌تر این مسئله را «داستانی ساخته رسانه‌ها» خوانده بود.

وال‌استریت ژورنال گزارش داده است که دریاسالار برد کوپر، فرمانده سنتکام، معتقد است حتی با وجود کاهش ذخایر رهگیرها، آمریکا همچنان توان ادامه عملیات را دارد، زیرا تشدید حملات می‌تواند توان ایران برای شلیک موشک را کاهش دهد و در نتیجه نیاز به مصرف رهگیرهای بیشتر را محدود کند.

با افزایش گمانه‌زنی‌ها درباره ذخایر موشک‌های رهگیر آمریکا این پرسش‌ها مطرح می‌شود که جنگ‌های اخیر، به ویژه جنگ ایران، توان دفاع موشکی آمریکا را تا چه حد تضعیف کرده‌ و صنایع دفاعی این کشور با چه سرعتی می‌توانند رهگیرهای مصرف‌شده را جایگزین کنند. پاسخ این پرسش‌ها نه فقط برای آینده درگیری با ایران، بلکه برای آمادگی آمریکا در برابر بحران‌های احتمالی در نقاط دیگر جهان نیز اهمیت دارد.

جنگ ایران چه تاثیری بر ذخایر موشک‌های رهگیر آمریکا داشت؟

فشار بر ذخایر رهگیرهای آمریکا تنها با جنگ اخیر ایران آغاز نشد، اما این جنگ آن را به نقطه‌ای رساند که به گفته نیویورک تایمز، به یکی از عوامل موثر در تصمیم‌گیری کاخ سفید درباره ادامه یا گسترش عملیات نظامی تبدیل شد.

در واقع، پیش از آغاز درگیری مستقیم با ایران، سامانه‌های دفاع هوایی آمریکا ماه‌ها در دریای سرخ درگیر مقابله با حملات حوثی‌ها بود، بخشی از ذخایر پاتریوت در اختیار اوکراین قرار گرفته بود و ناوهای آمریکایی نیز در حملات ایران به اسرائیل در سال ۲۰۲۴ از موشک‌های رهگیر اس‌ام-۳ و اس‌ام-۶ استفاده کرده بودند.

با آغاز جنگ جدید، ایران علاوه بر حمله به اسرائیل، صدها موشک بالستیک و پهپاد به سوی پایگاه‌های آمریکا و کشورهای عربی خلیج فارس شلیک کرد. رهگیری این حملات عمدتا بر عهده سامانه‌هایی مانند پاتریوت، تاد و سامانه ایجیس مستقر روی ناوهای آمریکایی بود.

اما رهگیری موشک‌های بالستیک پرهزینه است. کلی گریکو، پژوهشگر موسسه استیمسون، به بی‌بی‌سی گفت که بر اساس رویه معمول برای هر موشک بالستیک مهاجم، دو رهگیر شلیک می‌شود تا احتمال انهدام افزایش یابد و اگر آن دو موفق نباشند، حتی ممکن است رهگیر سومی نیز شلیک شود. به همین دلیل، حتی با نرخ موفقیت بالا، مصرف رهگیرها بسیار سریع‌تر از تعداد موشک‌های مهاجم افزایش پیدا می‌کند.

خانم گریکو تاکید می‌کند که تعداد واقعی رهگیرهای موجود محرمانه است و همه برآوردهای موجود بر پایه اطلاعات در دسترس، از جمله قراردادهای فروش تسلیحات و اسناد بودجه‌ای، انجام می‌شود. به همین دلیل، هیچ‌یک از ارقام منتشرشده را نمی‌توان آمار قطعی دانست.

با این حال، بیشتر برآوردهای مستقل تصویر مشابهی ارائه می‌کنند. مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی برآورد کرده است که آمریکا در ۳۹ روز نخست عملیات «خشم حماسی» بیش از نیمی از ذخایر پیش از جنگ خود از چند نوع رهگیر کلیدی، از جمله پاتریوت و تاد را مصرف کرده است و سامانه تاد بیشترین فشار را متحمل شده است.

حتی پیش از جنگ اخیر، شدت مصرف رهگیرها در برخی موارد بی‌سابقه بود. ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک نیروهای مسلح آمریکا، دو روز پس از پایان جنگ ۱۲ روزه در سال ۲۰۲۵ اعلام کرد که دفاع از پایگاه هوایی عدید قطر در برابر حمله موشکی ایران تا آن زمان «بزرگ‌ترین عملیات تک‌مرحله‌ای رهگیری با سامانه پاتریوت در تاریخ ارتش ایالات متحده» بوده است.

بر اساس ارزیابی اندیشکده جینسا، «بنیاد یهودی امور امنیت ملی آمریکا»، برای رهگیری ۱۴ موشک بالستیک ایران که پایگاه عدید را هدف قرار داد، حدود ۳۰ موشک پاتریوت شلیک شد که ارزش آنها حدود ۱۱۱ میلیون دلار برآورد شده است.

بر اساس برآورد مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی، آمریکا پیش از آغاز جنگ اخیر با ایران حدود ۳۶۰ رهگیر سامانه تاد، ۲۳۳۰ رهگیر پاتریوت، ۴۱۰ موشک رهگیر اس‌ام-۳ و ۱۱۶۰ موشک اس‌ام-۶ در اختیار داشت. این برآوردها بر پایه محاسبات نویسندگان گزارش از داده‌های بودجه‌ای و تدارکاتی وزارت دفاع آمریکا تهیه شده است.

این اندیشکده همچنین برآورد می‌کند که در ۳۹ روز کارزار هوایی و موشکی پیش از آتش‌بس، آمریکا بین ۱۹۰ تا ۲۹۰ رهگیر تاد، ۱۰۶۰ تا ۱۴۳۰ رهگیر پاتریوت، ۱۳۰ تا ۲۵۰ رهگیر اس‌ام-۳ و ۱۹۰ تا ۳۷۰ موشک اس‌ام-۶ مصرف کرده است.

اگر این برآوردها درست باشند، بیشترین فشار بر رهگیرهای سامانه تاد وارد شده است؛ به‌طوری که بین حدود نیم تا چهارپنجم ذخایر پیش از جنگ آن مصرف شده است. پس از آن، رهگیرهای پاتریوت قرار دارند که برآورد می‌شود بین حدود ۴۵ تا ۶۰ درصد موجودی آن‌ها مصرف شده باشد. برای رهگیرهای اس‌ام-۳ این نسبت حدود یک‌سوم تا دوسوم ذخایر قبلی و برای موشک‌های اس‌ام-۶ حدود یک‌ششم تا نزدیک یک‌سوم برآورد شده است.

مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی تاکید می‌کند که این ارقام بر پایه اطلاعات متن‌باز، اسناد بودجه‌ای، قراردادهای خرید و برآوردهای کارشناسی محاسبه شده‌اند و نه آمار رسمی دولت آمریکا، اما تصویری از میزان فشاری که جنگ ایران بر ذخایر دفاع موشکی آمریکا وارد کرده، ارائه می‌کنند.

چرا جایگزین کردن این موشک‌ها آسان نیست؟

پیش از جنگ اخیر با ایران، ارتش آمریکا به این نتیجه رسیده بود که ظرفیت تولید موشک‌های رهگیر با نیازهای آینده همخوانی ندارد. در ۱۶ آوریل ۲۰۲۵، شورای نظارت بر نیازمندی‌های ارتش، میزان موجودی مورد نیاز موشک‌های رهگیر پیشرفته پاتریوت (PAC-3 MSE) را چهار برابر کرد و از حدود ۳۳۰۰ به بیش از ۱۳ هزار و ۷۰۰ فروند افزایش داد.

این تصمیم در شرایطی گرفته شد که جنگ اوکراین، افزایش سفارش متحدان آمریکا و نگرانی از احتمال درگیری‌های هم‌زمان در اروپا، خاورمیانه و شرق آسیا، فشار بر ذخایر دفاع موشکی آمریکا را افزایش داده بود.

با آغاز عملیات «خشم حماسی» علیه ایران در ۲۸ فوریه گذشته، مصرف گسترده رهگیرها این نگرانی‌ها را تشدید کرد و به برنامه‌های افزایش تولید شتاب بخشید. در ژانویه ۲۰۲۶، وزارت دفاع آمریکا و شرکت لاکهید مارتین توافقی هفت‌ساله برای توسعه ظرفیت تولید امضا کردند و در آوریل همان سال، نخستین قرارداد بزرگ اجرایی به ارزش ۴/۷ میلیارد دلار در چارچوب این برنامه منعقد شد. هدف از این قرارداد آن است که ظرفیت تولید سالانه رهگیرهای پیشرفته پاتریوت از حدود ۶۰۰ فروند در سال به حدود ۲۰۰۰ فروند تا پایان سال ۲۰۳۰ برسد.

اگر مصرف سریع موشک‌های رهگیر یک روی ماجرا باشد، روی دیگر آن سرعت پایین تولید آنهاست. برخلاف بسیاری از مهمات متعارف، رهگیرهایی مانند پاتریوت، تاد و اس‌ام-۳ سامانه‌هایی بسیار پیچیده‌اند که ساخت آنها به قطعات پیشرفته، مواد خاص و زنجیره تأمین گسترده‌ای وابسته است. به همین دلیل، حتی پس از تصویب بودجه و ثبت سفارش، تولید و تحویل آنها معمولاً ماه‌ها و گاه چند سال زمان می‌برد.

کلی گریِکو، پژوهشگر مؤسسه استیمسون، به بی‌بی‌سی گفت شرکت‌های سازنده در حال افزایش ظرفیت تولید هستند، اما این روند «سال‌ها طول می‌کشد، نه چند هفته». او همچنین می‌گوید تقاضای فزاینده از سوی کشورهای مختلف باعث شده رقابت برای دریافت این رهگیرها نیز افزایش یابد. جنگ اوکراین، درگیری‌های خاورمیانه و نگرانی از بحران احتمالی در شرق آسیا، همگی بر این تقاضا افزوده‌اند.

مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا برآورد می‌کند که حتی با اجرای برنامه‌های جدید افزایش تولید، بازسازی برخی ذخایر مصرف‌شده ممکن است یک تا چهار سال طول بکشد و در مورد رهگیرهای سامانه تاد حتی بیشتر. این گزارش همچنین یادآور می‌شود که حدود نیمی از تولید سالانه موشک‌های پاتریوت به متحدان و مشتریان خارجی آمریکا اختصاص می‌یابد؛ موضوعی که توانایی واشنگتن برای جبران سریع ذخایر خود را محدود می‌کند.

در کنار افزایش ظرفیت تولید، صنایع دفاعی آمریکا در پی کاهش هزینه دفاع نیز هستند. لاکهید مارتین در سال ۲۰۲۶ از رهگیر جدید PAC-3 ACE رونمایی کرد که به گفته این شرکت، قیمت آن کمتر از نصف PAC-3 MSE خواهد بود. هدف از توسعه این موشک آن است که برای مقابله با تهدیدهای ارزان‌تر، مانند پهپادها، موشک‌های کروز و برخی موشک‌های بالستیک کوتاه‌برد، دیگر نیازی به استفاده از رهگیرهای چند میلیون دلاری نباشد.

مسئله فقط جنگ ایران نیست

کاهش ذخایر رهگیرهای آمریکا لزوما به این معنا نیست که این کشور توان ادامه عملیات علیه ایران را از دست داده است. مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی در گزارش خود در اواخر ماه آوریل گفته بود که آمریکا در سناریوهای محتمل برای ادامه جنگ ایران هنوز مهمات کافی در اختیار دارد.

نگرانی اصلی آمریکا، به تعبیر این مرکز، مربوط به «جنگ بعدی» است: بحرانی که ممکن است پیش از بازسازی ذخایر مصرف‌شده آغاز شود. جایگزینی برخی از مهمات کلیدی زمان‌بر است و رساندن ذخایر به سطحی که برای رویارویی احتمالی با یک قدرت بزرگ مانند چین کافی باشد، طولانی‌تر خواهد بود.

این نگرانی در تصمیم‌گیری‌های کاخ سفید درباره از سرگیری حملات گسترده به ایران نیز بازتاب یافته است. نیویورک تایمز گزارش داده است که ژنرال دن کین به مقام‌های دولت هشدار داده بود که از نظر نظامی امکان از سرگیری عملیاتی بزرگ وجود دارد، اما چنین اقدامی ذخایر رهگیرهای در اختیار فرماندهی مرکزی آمریکا را به شکل خطرناکی کاهش خواهد داد.

این روزنامه می‌گوید مقام‌های آمریکایی همچنین نگران بودند که حملات گسترده‌تر، واکنش شدیدتر ایران را در پی داشته باشد و فشار بیشتری بر سامانه‌های دفاعی مستقر برای حفاظت از پایگاه‌های آمریکا در اردن، کویت، بحرین و امارات وارد کند.

مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل، در واکنش به گزارش نیویورک تایمز، به شبکه ان‌بی‌سی گفت که کاهش ذخایر نتیجه سیاست‌های دولت جو بایدن بوده است، اما تاکید کرد که اکنون ذخایر آمریکا کاهش نیافته‌ است. او افزود «افرادی که چنین اطلاعاتی را درز می‌دهند باید به زندان بروند».

اما تام کاراکو، پژوهشگر ارشد و مدیر «پروژه دفاع موشکی» مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی، در شبکه ایکس نوشت که این هشدارها تنها یک «درز اطلاعاتی نیست» و مشکل مهمات آمریکا «کاملا آشکار» بوده است.

بر اساس ارزیابی این مرکز، ذخایر آمریکا حتی پیش از جنگ ایران نیز برای یک درگیری با یک قدرت هم‌تراز کافی نبود و مصرف گسترده مهمات در خاورمیانه این کمبود را شدیدتر کرده است.

موشک‌های پاتریوت، تاد و موشک‌های اس‌ام-۳ تنها برای دفاع از نیروهای آمریکایی در خاورمیانه ساخته نشده‌اند. همین سامانه‌ها در برنامه‌های نظامی آمریکا برای حفاظت از پایگاه‌هایش در غرب اقیانوس آرام، دفاع از گوام و کره جنوبی و مقابله با حملات موشکی احتمالی چین یا کره شمالی نیز نقشی اساسی دارند.

فشار جنگ با ایران تنها به مصرف موشک‌ها محدود نماند و آمریکا ناچار شد بخشی از تجهیزات دفاعی خود را از مناطق دیگر به خاورمیانه منتقل کند. در مارس ۲۰۲۶، عناصری از یک سامانه تاد مستقر در کره جنوبی برای انتقال به منطقه آماده شد. دو سامانه پاتریوت آمریکایی نیز از آلمان به ترکیه منتقل شدند و واشنگتن به طور غیررسمی از لهستان خواست یکی از دو سامانه پاتریوت خود را در اختیار این ماموریت قرار دهد؛ درخواستی که وزیر دفاع لهستان آن را رد کرد.

این جابه‌جایی‌ها نشان می‌داد تقویت دفاع خاورمیانه، حتی پیش از تمام‌شدن مهمات، می‌تواند به کاهش پوشش دفاعی آمریکا و متحدانش در مناطق دیگر منجر شود.

در مجموع به نظر می‌آید جنگ ایران ذخایر شماری از کمیاب‌ترین و مهم‌ترین رهگیرهای آمریکا را کاهش داده و بخشی از سامانه‌هایی را که برای اروپا و شرق آسیا در نظر گرفته شده بودند، به خاورمیانه کشانده است.

به همین دلیل، مسئله فقط تعداد موشک‌های باقی‌مانده نیست. پرسش اصلی برای برنامه‌ریزان نظامی آمریکا این است که اگر هم‌زمان با ادامه درگیری با ایران، بحرانی در تنگه تایوان، شبه‌جزیره کره یا اروپا رخ دهد، آیا ذخایر رهگیر این کشور برای پاسخ‌گویی به دو یا چند بحران هم‌زمان کافی خواهد بود. شاید همین محاسبه، بیش از کمبود مطلق موشک، به یکی از عوامل اثرگذار بر تصمیم‌های نظامی و سیاسی واشنگتن تبدیل شده است.