چرا روحانیون مسلمان در روسیه بازداشت می‌شوند؟

چندین روحانی مسلمان و شماری از چهره‌های اجتماعی اخیرا توسط نیروهای امنیتی روسیه بازداشت شده‌اند. در حالی که رسانه‌های دولتی کمتر به این بازداشت‌ها پرداختند، در فضای آنلاین روایت‌های متعددی درباره آن‌ها شکل گرفته است.

برای رسانه‌ها و کانال‌های راست افراطی، این بازداشت‌ها آغاز کارزاری بود که مدت‌ها در انتظارش بودند. کارزاری برای برچیدن اداره دینی مسلمانان فدراسیون روسیه، نهادی مورد حمایت کرملین که مسئول نمایندگی مسلمانان در این کشور است.

برای رسانه‌های تبعیدی، این رویدادها نشانه تشدید اسلام‌هراسی در روسیه بود. بسیاری نیز به قانون جنجالی جدیدی اشاره کردند که قرار است برگزاری نماز جماعت در «ساختمان‌های مسکونی» را ممنوع کند و آن را شاهدی دیگر بر این روند دانستند.

بی‌بی‌سی مانیتورینگ موج بازداشت‌ها، واکنش روحانیون محلی و پیامدهای احتمالی آن برای جوامع مسلمان در روسیه را بررسی کرده است.

چه کسانی بازداشت و متهم شدند؟

گزارش‌ها حاکی است که تا هشت روحانی مسلمان و نماینده جوامع اسلامی در ماه مه ۲۰۲۶ توسط نیروهای امنیتی روسیه بازداشت شدند. دست‌کم یکی از آن‌ها بعدا آزاد شد.

از جمله بازداشت‌شدگان، وسام بردویل، مفتی سابق کارلیا بود. خبرگزاری دولتی تاس گزارش داد که آقای بردویل پس از آن‌ که در ۱۴ مه در فرودگاه شرمتیوو ظاهرا «از دستورات پلیس سرپیچی کرده بود»، به ۱۵ روز زندان محکوم شد.

همچنین بنا بر گزارش رسانه محلی فورتانگا، سازمان امنیت فدرال روسیه در ۱۲ مه احمد تانگی‌یف، الهی‌دان اینگوش و معاون وسام بردویل را بازداشت کرد.

وب‌سایت خبری پرمخاطب روسی لنتا دات رو گزارش داد که رائل آساینوف، مفتی جمهوری موردوویا، در ۱۹ مه به ظن «رشوه‌خواری» بازداشت شد. این رسانه به نقل از یک منبع بلندپایه در شورای مفتیان روسیه این خبر را منتشر کرد.

روزنامه اقتصادی کومرسانت در ۲۳ مه با استناد به دفتر مطبوعاتی دستگاه قضایی و چند بازپرس که نامشان فاش نشد، فهرست بلندتری از بازداشت‌شدگان را منتشر کرد.

بر اساس گزارش کومرسانت، محمد خنی، رئیس پیشین سازمان مذهبی «جامعه مسلمانان شمال‌غرب»، در سن‌پترزبورگ بازداشت شده است. یکی از بستگان او و همچنین الخیخ نیدال عوض‌الله احمد، معاون مفتی منطقه ساراتوف روسیه، نیز بازداشت شدند.

این وب‌سایت همچنین حروف اول نام و نام خانوادگی چهار فرد دیگر را که بازداشت شده بودند منتشر کرد. رسانه تحقیقی «آژنتستوو» آن‌ها را نمایندگان مراکز جوامع مسلمان در تاتارستان، مورمانسک و پتروزاوودسک معرفی کرد.

چرا آن‌ها بازداشت شدند؟

این بازداشت‌ها با توجیهات مختلفی از «رشوه‌خواری» تا «نافرمانی» انجام شد، اما وبلاگ‌نویسان و رسانه‌ها اتهام‌های بسیار سنگین‌تری را مطرح کردند.

اسناد پرونده‌ها که گفته می‌شود روزنامه اقتصادی کومرسانت در ۲۳ مه آن‌ها را بررسی کرده، مدعی است که شماری از این افراد به «اخوان ‌المسلمین» پیوسته بودند. سازمانی که از سال ۲۰۰۳ در روسیه ممنوع اعلام شده است.

روسلان اوستاشکو، فعال رسانه‌ای حامی دولت، نیز ادعای ارتباط با «اخوان ‌المسلمین» را تکرار کرد اما روحانیون بازداشت‌شده را به‌عنوان ستون پنجمی جدید معرفی کرد که با «سازمان‌های اطلاعاتی خارجی» و نهادهای اتحادیه اروپا همکاری می‌کنند.

او با لحنی هشدارآمیز گفت: «این پرسش بیش از پیش مطرح می‌شود که آیا این یک ساختار مذهبی است یا شبکه‌ای تروریستی با کنترل خارجی و ارتباطات بین‌المللی؟»

همان‌طور که انتظار می‌رفت، کانال‌های راست افراطی از خبر بازداشت‌ها استقبال کردند و اشتیاقی دیرینه برای سرکوب شورای مفتیان روسیه توسط دولت را آشکارا نشان دادند.

کانال راست‌افراطی «پسران سلطنت» در ۱۹ مه نوشت: «نیروهای امنیتی شجاع روسیه سرانجام با تحریک‌کنندگان و به‌اصطلاح «حلال‌خورها» (با استفاده از تعبیری تحقیرآمیز) در اداره دینی مسلمانان روسیه برخورد کرده‌اند؛ افرادی که در حال دامن زدن به اختلافات مذهبی در روسیه‌اند.»

این کانال افزود: «امیدوارم این فقط آغاز کار باشد!»

در پستی به‌ویژه توهین‌آمیز که یوری بارانچیک، وبلاگ‌نویس، در ۲۱ مه منتشر کرد، آمده بود: «این متعصبانِ روند خزنده آنچه "اسلامی‌سازی" و "گسترش حجاب در جامعه روسیه" می‌نامند، مدت‌ها بود که مستحق رفتن پشت میله‌های زندان بودند... چنین به نظر می‌رسد که کسی در ساختار حاکمیت ناگهان به ابعاد و سطح این تهدید پی برده است.»

اختلاف بر سر «روس‌بودن»

یکی از جنجالی‌ترین پرونده‌ها در ۲۹ مه مطرح شد. این پرونده مربوط به دامیر مخیت‌الدینوف، قائم‌مقام اول راویل عین‌الدین، رئیس اداره دینی مسلمانان فدراسیون روسیه بود که بنا بر گزارش روزنامه اقتصادی آر‌بی‌سی به «تحریک نفرت یا دشمنی» متهم شد.

سه روز بعد، روزنامه اقتصادی ودوموستی نوشت که دامیر مخیت‌الدینوف به دلیل نمایش نقاشی‌هایی از دوره مغول به پرداخت ۱۵۰ هزار روبل (حدود دو هزار و ۴۰ دلار) جریمه محکوم شده است.

این نقاشی که سال گذشته در جریان یک مصاحبه بر دیوار دفتر او دیده شده بود، نبرد کالکا در سال ۱۲۲۳ را به تصویر می‌کشید. نبردی که نقطه عطفی در نخستین تهاجم سپاهیان مغول به اروپای شرقی به شمار می‌رود.

این موضوع موجی از انتقادها را در میان وبلاگ‌نویسان حامی جنگ، ملی‌گرایان افراطی و حتی برخی مقام‌های دولتی برانگیخت. برخی این نقاشی را «روس‌هراسی» توصیف کردند و خواستار آن شدند که شورای مفتیان روسیه که به کرملین نزدیک است، به عنوان سازمانی «افراطی» شناخته شود.

دامیر مخیت‌الدینوف ابتدا اتهام «روس‌هراسی» را رد کرد و از این نقاشی دفاع کرد، با این استدلال که «اردوی زرین» (حکومت جانشین امپراتوری مغول در قرن سیزدهم) باعث یکپارچه شدن سرزمین‌های روسی، شکل‌گیری دولت روسیه، و توسعه روسیه به عنوان یک کشور چندقومیتی و چنددینی شده است.

اما بعدا عقب‌نشینی کرد. دامیر مخیت‌الدینوف در بیانیه‌ای که در سال ۲۰۲۵ و هم‌زمان با آغاز جنجال‌ها درباره این نقاشی در وب‌سایت رسمی شورای مفتیان روسیه منتشر شد، گفت: «تصمیم گرفته‌ام این تصویر را از دید عموم خارج کنم. به جای آن تصویری درباره رویدادهای جنگ بزرگ میهنی [جنگ اتحاد جماهیر شوروی علیه آلمان نازی] نصب خواهد شد.»

به نظر می‌رسد دامیر مخیت‌الدینوف، در تلاش برای تأکید بر فراگیر بودن روسیه معاصر، از چارچوب روایت تاریخیِ انحصاریِ دولت عدول کرده است.

در دوران قدرت، ولادیمیر پوتین تلاش کرده است هویت روسی را بر پایه آنچه خود «فضای تاریخی و معنوی مشترک» میان مردمان اسلاو می‌داند سامان دهد؛ رویکردی که در آن تمایز میان روس‌ها، اوکراینی‌ها و بلاروسی‌ها عملاً نادیده گرفته می‌شود.

این چشم‌انداز از روسیه که بر میراث «اسلاوی» تعریف می‌شود، فضای موجود برای هویت‌های قومی و دینی گوناگون را محدود می‌کند و احتمالاً موجب تقویت جریان‌های فوق‌ملی‌گرا با گرایش‌های اسلام‌ستیزانه می‌شود.

شورای مفتیان روسیه چه می‌گوید؟

شورای مفتیان روسیه در حالی که اخبار بازداشت‌ها به‌تدریج وارد رسانه‌های اصلی می‌شد، تقریبا سکوت اختیار کرد.

یک منبع ناشناس در این سازمان، بنا بر گزارشی که وب‌سایت طرفدار کرملین لنتا دات رو در ۲۱ مه منتشر کرد، گفت این شورا هیچ «نشانه‌ای از بازداشت‌های گسترده» یا «کارزار واحد ضد مسلمانان» نمی‌بیند.

در همین حال، رشید عبدالرشیدوف، معاون مفتی موردوویا، هنگام بازداشت رائل آساینوف، همکار خود، از او دفاع کرد و در بیانیه‌ای این ماجرا را «سوءتفاهم» خواند.

چند هفته بعد، راویل گاینوتدین، مفتی اعظم و رئیس شورای مفتی‌های روسیه سرانجام بیانیه‌ای رسمی درباره این گزارش‌ها منتشر کرد.

او در ۸ ژوئن گفت: «ما قاطعانه ادعاهایی را که در برخی رسانه‌ها و توسط وبلاگ‌نویسان مطرح شده و بر اساس آن اداره دینی مسلمانان فدراسیون روسیه ظاهرا با افراط ‌گرایی، رادیکالیسم، نفوذ خارجی و تنش‌های قومی مرتبط دانسته می‌شود، رد می‌کنیم.»

او گفت تلاش برای معرفی این نهاد به عنوان منشا افراط‌ گرایی، به اختلاف دامن می‌زند و به سود مخالفان خارجی تمام می‌شود.

نکته قابل توجه این بود که بیانیه او هیچ اشاره‌ای به بازداشت‌ها، بازجویی‌ها یا اتهام‌های اداری نداشت. او صرفا آمادگی این سازمان را برای «همکاری با مقام‌های فدرال و منطقه‌ای» مورد تاکید قرار داد.

با توجه به وفاداری دیرینه او به ولادیمیر پوتین، این موضوع چندان غافلگیرکننده نیست.

نشانه‌های دیگر سرکوب

با این حال، راویل گاینوتدین در اوایل ماه مه در اعتراض به طرح قانونی که عملا برگزاری مراسم مذهبی و نماز جماعت در ساختمان‌های مسکونی را ممنوع می‌کند، از پوتین درخواست مداخله کرده بود.

این طرح که نخستین بار در سال ۲۰۲۴ ارائه شد، از حمایت سیاستمداران برجسته حزب حاکم از جمله پتر تولستوی، سرگئی میرونوف نماینده ارشد پارلمان و لئونید اسلوتسکی رهبر حزب لیبرال دموکرات روسیه برخوردار شد.

روزنامه نوایا گازتا در ۱۱ مارس پیش‌بینی کرد: «این بدان معناست که این بار این طرح ۱۰۰ درصد شانس تصویب دارد..»

راویل گاینوتدین در نامه‌ای سرگشاده به پوتین در ۶ مه نوشت: «[این طرح] به این معناست که تنها ساکنان ثبت‌شده یک واحد مسکونی می‌توانند در آپارتمان‌ها نماز بخوانند. حتی ممکن است اگر هنگام دیدار با بستگان یا دوستانتان همراه آن‌ها نماز بخوانید، قانون را نقض کرده باشید.»

او گفت این طرح حق قانون اساسی برای انجام مناسک دینی را نقض می‌کند و ممکن است به «رادیکال ‌شدن» افراد منجر شود.

او همچنین تلویحا گفت که این طرح به‌طور ناعادلانه جوامع مسلمان کشور را هدف قرار می‌دهد، چون برای مسلمانان کمبود فضاهای عمومی جهت اقامه نماز وجود دارد و مقام‌ها نیز مجوز ساخت مسجد، مراکز فرهنگی و مراکز عبادت را صادر نمی‌کنند. مکان‌هایی که طبق قانون پیشنهادی، اقامه نماز جماعت در آن‌ها قانونی خواهد بود.

رسانه تبعیدی «نوایا گازتا اروپا» نوشت که این طرح «رویکردی ضد مهاجر» دارد و یادآوری کرد که در سال ۲۰۲۳ مجموعه‌ای از «یورش‌ها» به نمازخانه‌های مسلمانان در سراسر کشور انجام شد. یورش‌هایی که طی آن‌ها مهاجران مظنون اغلب بازداشت و مستقیما به دفاتر ثبت و اعزام نظامی منتقل می‌شدند.

«وفاداری» دیگر کمکی نمی‌کند

بیش از ۲۰ میلیون مسلمان در روسیه زندگی می‌کنند. بزرگ‌ترین جمعیت مسلمان اروپا که اکثریت آن‌ها در مناطق قفقاز شمالی و ولگا ساکن هستند.

به نظر می‌رسد ولادیمیر پوتین هر زمان که برایش مناسب باشد از این جمعیت بهره می‌گیرد. برای نمونه هنگام گفت‌وگو با هیئت‌های سعودی یا «میهمانان ویژه» در مجمع اقتصادی بین‌المللی سن‌پترزبورگ ۲۰۲۶.

با این حال، رابطه کرملین با شهروندان مسلمان همواره پر تنش بوده است.

پس از جنگ‌های جدایی‌طلبانه‌ای که در دوران پسا شوروی رخ داد، پوتین زنجیره‌ای از ساختارهای حکمرانی را در جمهوری‌های مسلمان‌نشین روسیه ایجاد کرد. مقام‌ها با تامین مالی پروژه‌های پر هزینه ساخت مسجد و گماردن رهبران مطیع، از جمله رمضان قدیروف، رئیس جمهوری چچن، تلاش کردند تصویری از همبستگی میان ادیان ارائه دهند.

در راستای سیاست‌های دولت، نهادهای مسلمان در روسیه (از جمله اداره دینی مسلمانان فدراسیون روسیه) از نظر مادی و ایدئولوژیک از تلاش‌های جنگی روسیه در اوکراین حمایت کرده‌اند.

در همین حال، سرسخت‌ترین حامیان جنگ پوتین به‌طور فزاینده‌ای به یک دیدگاه واحد از «روسیه ارتدوکس» گرایش پیدا کرده‌اند.

یک پژوهشگر اسلامی که نامش فاش نشده، در ۲۱ مه به رسانه مستقل دوکسا گفت: «اسلام‌هراسی و احساسات ضد مهاجر پیش از این هم وجود داشت، اما این جنگ نقش تعیین‌کننده‌ای در تشدید و برجسته‌شدن این احساسات داشته است.»

پیش‌تر، بهای تنوع دینی در روسیه با تبعیت سیاسی پرداخت می‌شد. اما همان‌طور که نشریه تبعیدی «نووایا گازتا اروپا» اشاره کرده، موج اخیر بازداشت‌ها این پرسش را مطرح کرده که آیا آن سطح از وفاداری دیگر کافی است یا نه.

نگاهی به وضعيت بيست ميليون مسلمان در روسيه

نگاهی به اقوام مسلمان در روسيه