آیا منطقه در آستانه رویارویی مستقیم کشورهای عربی و ایران است؟

موشک‌ها و پهپادها به حریم هوایی کشورهای عربی می‌رسند و سامانه‌های پدافندی آنها را رهگیری می‌کنند، اما دولت‌های عربی همچنان از ورود به رویارویی مستقیم با ایران خودداری می‌کنند.

از اردن تا کشورهای حاشیه خلیج فارس، به نظر می‌رسد معادله کشورهای عربی تاکنون بر حفاظت از حریم هوایی و تاسیسات حیاتی، همراه با محفوظ نگه داشتن حق پاسخ‌گویی استوار بوده است؛ «بدون پیوستن به عملیات تهاجمی یا کشیده شدن به جنگی تمام‌عیار».

اما این وضعیت تا چه زمانی می‌تواند دوام بیاود و تا چه زمانی هزینه پاسخ ندادن از هزینه رویارویی بیشتر خواهد شد؟ آیا تلفات انسانی، هدف قرار گرفتن تاسیسات حیاتی یا تهدید مسیرهای دریایی می‌تواند محاسبات پایتخت‌های عربی را تغییر دهد و آنها را به سوی تقابل مستقیم با ایران سوق دهد؟

در حادثه‌ای که هیچ طرفی مسئولیت آن را بر عهده نگرفت، هیئت دولت مصر با انتشار بیانیه‌ای علت آتش‌سوزی در یک کشتی تبدیل گاز و یک کشتی ذخیره‌سازی پهلوگرفته در بندر دمیاط در شمال این کشور را اعلام کرد.

در بیانیه هیئت دولت مصر آمده است: «پس از مهار آتش‌سوزی دو کشتی در بندر دمیاط در ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۶ و انجام تحقیقات اولیه درباره حادثه از سوی نهادهای مسئول، مشخص شد که این حادثه بر اثر برخورد یک پهپاد روی داده است.»

پس از آن نیروهای آمریکایی و سعودی مقرهای حشد شعبی در عراق را هدف حملات هوایی قرار دادند. حشد شعبی از گروه‌های مسلح طرفدار ایران تشکیل شده است. با این حملات، دامنه جنگ در خاورمیانه از نبردی متمرکز با تهران به هدف قرار دادن گروه‌های هم‌پیمان جمهوری اسلامی در منطقه گسترش یافت.

ایران در جریان حملات خود به اردن، نیروهای آمریکایی را هدف قرار داد که در نتیجه آن دو نظامی کشته و یک نفر دیگر مفقود شد. ارتش اردن نیز تعدادی موشک و پهپاد را رهگیری کرد. در بحرین، حملات مناطقی را دربرگرفت که تاسیسات نظامی و پایگاه‌های میزبان نیروهای آمریکایی در آن‌ها قرار داشتند.

در امارات متحده عربی تاسیسات راهبردی و پایگاه‌های نظامی هدف قرار گرفتند و مقام‌ها از رهگیری تعدادی از حملات خبر دادند.

در کویت، گزارش‌ها از هدف قرار گرفتن پایگاه‌های نظامی و برخی تاسیسات زیرساختی حیاتی، از جمله تاسیسات برق و آب‌ شیرین‌کن‌ها، حکایت داشتند.

قطر نیز شاهد حملاتی به اطراف پایگاه هوایی العدید بود. در عربستان سعودی نیز تلاش‌هایی برای هدف قرار دادن تاسیسات نظامی و نفتی با استفاده از موشک و پهپاد صورت گرفت که پدافند هوایی این کشور موفق شد شماری از آن‌ها را رهگیری کند.

چه زمانی گزینه نظامی مطرح می‌شود؟

عامر فاخوری، استاد اردنی حقوق بین‌الملل عمومی و پژوهشگر روابط بین‌الملل، می‌گوید ورود کشورهای عربی به رویارویی نظامی مستقیم با ایران همچنان به تشدید حملاتی بستگی خواهد داشت که شهرها، فرودگاه‌ها، تاسیسات انرژی یا زیرساخت‌های حیاتی را هدف قرار می‌دهند.

او به بی‌بی‌سی گفت کشورهای عربی در حال حاضر برای مهار بحران به سامانه‌های پدافند هوایی و سیاست‌های دیپلماتیک متکی هستند؛ اما ادامه یا گسترش حملات «ممکن است آن‌ها را به استفاده از حق مشروع دفاع از خود وادار کند» تا حاکمیتشان حفظ و از تکرار حملات جلوگیری شود.

او خاطرنشان کرد کشورهای حاشیه خلیج فارس و اردن در عملیات تهاجمی علیه ایران شرکت نکرده‌اند؛ اما اگر امنیت ملی آن‌ها مستقیما در معرض خطر قرار گیرد، حق پاسخ‌گویی را برای خود محفوظ می‌دانند.

عامر فاخوری پیش‌بینی کرد هرگونه اقدام نظامی احتمالی در آینده، در صورت ضرورت، به‌صورت هماهنگ انجام خواهد شد و به حفاظت از حریم هوایی و تاسیسات راهبردی و تقویت توان بازدارندگی محدود خواهد ماند.

چه زمانی هزینه پاسخ ندادن از هزینه جنگ بیشتر می‌شود؟

ابراهیم اسعیدی، استاد دیپلماسی و مطالعات دفاعی در آکادمی مطالعات دفاعی جوعان بن جاسم، معتقد است اگر یکی از کشورهای عربی با حمله‌ای گسترده روبه‌رو شود که حاکمیت، تاسیسات حیاتی یا امنیت مسیرهای دریایی آن را تهدید کند، احتمال رویارویی مستقیم افزایش خواهد یافت.

با این‌ حال، او در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی پیش‌بینی کرد هرگونه پاسخ احتمالی به عملیات دفاعی محدود و حساب‌شده منحصر می‌شود و به ورود به جنگی فراگیر در منطقه نمی‌انجامد؛ چون تمام طرف‌ها از پیامدهای امنیتی و اقتصادی خطرناک چنین جنگی آگاه‌اند.

چرا کشورهای عربی، تصمیمی واحد نمی‌گیرند؟

ابراهیم اسعیدی می‌گوید سخن گفتن از «اعراب» به‌عنوان یک قدرت نظامی یکپارچه، بازتاب‌دهنده واقعیت کنونی نیست. او تاکید می‌کند هیچ ساختار دفاع مشترک عربی با نهادهایی که توانایی اتخاذ تصمیم جمعی درباره جنگ یا صلح را داشته باشند، وجود ندارد.

او توضیح داد تصمیم استفاده از نیروی نظامی همچنان تصمیمی مستقل و حاکمیتی است که هر کشور براساس منافع ملی خود اتخاذ می‌کند؛ حتی اگر سطوحی از هماهنگی سیاسی یا امنیتی میان کشورهای عربی وجود داشته باشد.

ابراهیم اسعیدی افزود شورای همکاری خلیج فارس در همکاری نظامی پیشرفت‌هایی داشته، اما به‌دلیل ملاحظات مربوط به حاکمیت کشورها، تفاوت اولویت‌ها و ارزیابی‌های متفاوت از تهدیدها، هنوز به مرحله تشکیل فرماندهی نظامی یکپارچه نرسیده است.

گزینه‌های روی میز

مبارک آل عاتی، پژوهشگر سعودی روابط بین‌الملل، نیز تاکید کرد کشورهای حاشیه خلیج فارس همچنان تحولات بحران و تاثیرات آن بر امنیت ملی خود را زیر نظر دارند.

به گفته او، این کشورها گزینه‌های راهبردی متعددی در اختیار دارند که اگر منافع، ظرفیت‌های اقتصادی یا امنیت وجودی آن‌ها مستقیما تهدید شود، می‌توانند به آن‌ها متوسل شوند.

او به بی‌بی‌سی گفت گزینه ترجیحی در مرحله کنونی، ادامه سیاست خویشتن‌داری و تقویت توانایی‌های دفاعی، همراه با پرهیز از ورود به یک رویارویی نظامی گسترده است.

چرا کشورهای عربی از جنگ پرهیز می‌کنند؟

علی الهیل، استاد علوم سیاسی دانشگاه قطر، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی ورود کشورهای عربی به رویارویی مستقیم با ایران را «اشتباهی راهبردی» دانست. او توضیح داد که پرهیز از جنگ ناشی از تمایل این کشورها به جلوگیری از فرسایش نظامی، سیاسی و اقتصادی و ممانعت از گسترش دامنه درگیری منطقه‌ای است.

عامر فاخوری تاکید می‌کند خودداری کشورهای عربی از رویارویی، نشانه ضعف نظامی نیست؛ بلکه بر محاسبات دقیقی استوار است که هدف آن‌ها حفاظت از جمعیت، اقتصاد و زیرساخت‌هاست؛ به‌ویژه اینکه کشورهای حاشیه خلیج فارس از مهم‌ترین مراکز مالی و سرمایه‌گذاری منطقه محسوب می‌شوند.

او همچنین اشاره می‌کند که انجام هرگونه عملیات در داخل خاک ایران ممکن است به تشدید گسترده‌ای منجر شود که مهار آن دشوار خواهد بود؛ موضوعی که سیاست خویشتن‌داری را به واقع‌بینانه‌ترین گزینه در مرحله کنونی تبدیل می‌کند.

آیا اسرائیل مانعی برای مشارکت احتمالی کشورهای عربی است؟

ابراهیم اسعیدی، استاد دیپلماسی و مطالعات دفاعی، معتقد است مشارکت اسرائیل در هرگونه رویارویی با ایران، تصمیم کشورهای عربی را از نظر سیاسی و راهبردی پیچیده‌تر می‌کند؛ چون بیشتر این کشورها بر حفاظت از امنیت ملی و ثبات اقتصادی خود تمرکز دارند، نه پیوستن به ائتلاف‌های تهاجمی.

او افزود مشارکت نظامی در کنار اسرائیل هزینه سیاسی و اجتماعی سنگینی دارد؛ موضوعی که دولت‌ها را بیش‌ از پیش به سیاست مهار و بازدارندگی، به‌جای ورود به جنگی تمام‌عیار، پایبند می‌کند.

عامر فاخوری نیز با این دیدگاه موافق است. او توضیح داد هرگونه اقدام کشورهای عربی هم‌زمان با عملیات اسرائیل ممکن است از سوی ایران به‌عنوان ائتلافی علیه این کشور تلقی شود. با این‌ حال، او بر ضرورت تمایز میان مشارکت در عملیات تهاجمی و استفاده کشورهای عربی از حق حاکمیتی خود برای دفاع از سرزمینشان براساس قوانین بین‌المللی تاکید کرد.

موضع کشورهای عربی در مخالفت با تشدید تنش‌ها

مبارک آل عاتی نیز در همین زمینه می‌گوید عملیات نظامی اسرائیل علیه ایران «با حمایت کشورهای عربی یا اسلامی روبه‌رو نشده است». او توضیح داد عربستان سعودی و تعدادی دیگر از کشورهای عربی مواضع خود را در مخالفت با تشدید تنش‌ها اعلام کرده‌اند.

به اعتقاد او، این موضع در کنار پیچیدگی‌های صحنه منطقه‌ای، کشورهای عربی را به ادامه سیاست عدم مشارکت در عملیات تهاجمی علیه ایران سوق می‌دهد؛ در حالی‌ که آن‌ها حق دفاع از امنیت ملی خود را در صورت مواجهه با تهدیدی مستقیم، محفوظ نگه می‌دارند.

کارشناسانی که با بی‌بی‌سی گفت‌وگو کرده‌اند، همگی معتقدند در شرایط کنونی احتمال ورود کشورهای عربی به رویارویی نظامی مستقیم با ایران همچنان محدود است.

کشورهای عربی تاکنون «مشتاق» بوده‌اند رویارویی با ایران را در چارچوب دفاع از سرزمین‌ها و منافع خود نگه دارند و به طرفی مستقیم در یک جنگ منطقه‌ای تمام‌عیار تبدیل نشوند.

اما این موضع لزوما ثابت نخواهد ماند. ادامه یا گسترش حملات، به‌ویژه اگر شهرها، تاسیسات انرژی یا مسیرهای دریایی را هدف قرار دهند، ممکن است محاسبات برخی پایتخت‌ها را تغییر دهد و پاسخ نظامی را به گزینه‌ای محتمل‌تر تبدیل کند.

کشورهای عربی گزینه‌های دیگری از تقویت سامانه‌های دفاعی و اقدامات دیپلماتیک گرفته تا پاسخ‌های محدود، در اختیار دارند؛ اما پرهزینه‌ترین گزینه، ورود به جنگی فراگیر با ایران است.

بنابراین، به نظر می‌رسد معادله کنونی بر تلاش برای حفظ امنیت و حاکمیت کشورها استوار است، بی‌آنکه از خط قرمزی عبور شود که می‌تواند کشورهای منطقه را از هدف حملات به طرف‌های مستقیم جنگ تبدیل کند.