بررسی بخش راستیآزمایی بیبیسی: صدها تحقیق ارتش اسرائیل درباره کشتهشدن افراد، بدون نتیجه علنی مانده

- نویسنده, مرلین توماس خبرنگار بیبیسی وریفای - مریم احمد
- منتشر شده در
- زمان مطالعه: ۱۳ دقیقه
بیبیسی وریفای، بخش راستیآزمایی بیبیسی، ۲۵۴ مورد را شناسایی کرده است که در آنها ارتش اسرائیل به کشتن یا زخمیکردن افراد در غزه، لبنان، کرانه باختری اشغالی و اسرائیل متهم شده و گفته بود در حال تحقیق درباره آنهاست، اما هیچ نتیجهای از این تحقیقات بهطور علنی منتشر نشده است.
بیبیسی وریفای با استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی که برای این منظور ساخته شده بودند، بیش از ۶۰ هزار گزارش خبری را بررسی کرد و صدها مورد را که از زمان آغاز جنگ غزه در آنها نیروهای دفاعی اسرائیل با اتهام آسیبرساندن به غیرنظامیان روبهرو شده بودند، مورد بررسی قرار داد. پس از بررسی دستی گسترده هر مورد، ۳۰۰ پرونده را یافتیم که ارتش اسرائیل گفته بود در حال بررسی آنهاست؛ تنها در ۲۸ مورد، نتایج در وبسایت ارتش اسرائیل منتشر شده بود. درباره ۱۸ مورد دیگر نیز مشخص نبود که تحقیق پایان یافته است یا نه.
بیبیسی وریفای چندین بار درباره هر یک از این پروندهها با ارتش اسرائیل تماس گرفت، اما فقط درباره دو مورد اطلاعات دریافت کرد که ارتش اسرائیل گفت همچنان در دست بررسی هستند. ارتش اسرائیل در بیانیهای گفت: «ارتش اسرائیل هر ادعا یا گزارشی را که نگرانیهایی درباره رفتاری مطرح کند که ممکن است با قانون یا دستورالعملهای ارتش اسرائیل مغایرت داشته باشد، با نهایت جدیت بررسی میکند.»
کمیته بینالمللی صلیب سرخ که برای اجرای کنوانسیونهای ژنو در مناطق جنگی فعالیت میکند، دستورالعملهایی منتشر کرده است که بر اساس آنها، تحقیقات درباره نقض احتمالی حقوق بینالملل بشردوستانه، چه کیفری و چه غیرکیفری، باید تا حد ممکن شفاف باشند.
از ۲۵۴ موردی که بیبیسی وریفای شناسایی کرده است، ۱۵۸ مورد در غزه، ۴۸ مورد در کرانه باختری و ۳۲ مورد در لبنان رخ دادهاند. ۱۶ مورد دیگر در اسرائیل یا زمانی رخ دادهاند که افراد در بازداشت ارتش اسرائیل بودهاند. همه این موارد بین ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و ۱۹ اوت ۲۰۲۶ رخ دادهاند و بنا بر گزارشها، در بیش از ۲۰۰ مورد دستکم یک نفر کشته شده است.
برخی از مواردی که نتیجه علنی ندارند به اواخر سال ۲۰۲۳ بازمیگردند. یکی از مرگبارترین موارد مربوط به حملهای به ساختمان یک مدرسه در غزه در اوت ۲۰۲۴ بود که بنا بر گزارشها، دستکم ۹۳ نفر از جمله شش زن و ۱۱ کودک در آن کشته شدند.
در سه سال گذشته، ارتش اسرائیل اغلب در پاسخ به اتهامهای مربوط به آسیبرساندن به غیرنظامیان گفته است که حادثه به نوعی در دست تحقیق است؛ برای مثال گفته است حادثه «در دست بررسی»، «در حال بازبینی»، «در حال بررسی دقیق» یا «در حال رسیدگی» است. در بسیاری از موارد، پس از آن دیگر خبری درباره پرونده منتشر نمیشود.
ارتش اسرائیل تعدادی از این موارد را برای تحقیقات کیفری ارجاع داده است. دو مورد که بهشدت مورد توجه افکار عمومی قرار گرفتند، مربوط به کشتهشدن هند رجب پنجساله و ۱۵ نیروی امدادی هلال احمر فلسطین بود که بیش از ۱۰۰ گلوله به آنها شلیک شد و بنا بر ادعاها از فاصله نزدیک هدف قرار گرفتند.
ارتش اسرائیل چگونه درباره حوادث تحقیق میکند؟
گزیدهای از مهمترین خبرها، گزارشهای میدانی و گفتوگوهای اختصاصی را هر هفته در ایمیل خود دریافت کنید.
اینجا مشترک شوید
پایان % title %
نتایج تحقیقات نظامی ارتش اسرائیل بهطور معمول علنی نمیشوند؛ از جمله تحقیقاتی که به تحقیقات کیفری درباره سربازان این ارتش منجر میشوند.
تعدادی از نتایجی که منتشر شدهاند به گروگانهایی در غزه مربوط میشوند که ادعا شده در نتیجه عملیات اسرائیل کشته شدهاند. در برخی موارد، ارتش فقط پس از تماس بیبیسی وریفای یا دیگر سازمانهای رسانهای اعلام کرده است که درباره یک حادثه تحقیق میکند.
در ماه اوت، ارتش اسرائیل در اقدامی کمسابقه گزارشی منتشر کرد که جزئیات تحقیقات داخلی درباره پنج مورد در غزه را ارائه میکرد؛ از جمله کشتهشدن هند رجب و ۱۵ نیروی امدادی فلسطینی که در این گزارش اعلام شد برای تحقیقات کیفری ارجاع شدهاند.
در سه مورد دیگر، که شامل کشتهشدن هفت امدادگر بنیاد خیریه آمریکایی به نام «آشپزخانه مرکزی جهانی» در یک حمله هوایی و کشتهشدن چهار امدادگر پزشکان بدون مرز در دو حمله جداگانه در غزه بود، ارتش اسرائیل گفت مبنا یا ظن معقولی برای آغاز تحقیقات کیفری پیدا نکرده است.
در این گزارش همچنین آمده بود که «سازوکار حقیقتیابی و ارزیابی ستاد کل» اسرائیل که مسئول رسیدگی به تحقیقات ارتش اسرائیل درباره «حوادث عملیاتی استثنایی» است، از زمان آغاز جنگ بررسی حدود ۱۵۰ پرونده را تکمیل کرده است.
بر اساس گزارش، این پروندهها اکنون برای بررسی به دادستانی نظامی ارتش اسرائیل منتقل شدهاند. ارتش اسرائیل توضیح نداد این ۱۵۰ مورد چه بودهاند و وقتی از آن سوال شد، روشن نکرد که آیا آنها جدا از موارد شناساییشده از سوی بیبیسی وریفای هستند یا نه.
با وجود درخواستهای متعدد، ارتش اسرائیل جزئیات شفافی از وضعیت ۳۰۰ تحقیق شناساییشده از سوی بیبیسی وریفای ارائه نکرده است.
ارتش اسرائیل در بیانیهای گفت: «در صورت امکان، با درنظرگرفتن ملاحظات حقوقی و عملیاتی و همچنین محدودیتهای مربوط به حریم خصوصی و امنیت اطلاعات، اطلاعات مربوط به نتایج تحقیقات و بررسیها را منتشر میکند.»
این بیانیه اضافه کرد که برخی حوادث از طریق بررسیهای عملیاتی در سطح فرماندهی رسیدگی میشوند که «هدف آنها مشخصکردن توالی رویدادها، شناسایی کاستیها و درسگرفتن با هدف بهبود عملکرد عملیاتی و انجام هرگونه اقدام فرماندهی لازم است.»

منبع تصویر، Getty Images
ارتش اسرائیل همچنین گفت در جریان جنگ، در دهها مورد علیه سربازانی که استانداردهای مورد انتظار را رعایت نکرده و برخلاف دستورالعملهای ارتش اسرائیل عمل کردهاند اقدامات انضباطی انجام داده است؛ از جمله کنارگذاشتن آنها از سمتهای رزمی و خدمت در نیروهای ذخیره.
دادههای مربوط به آزادی اطلاعات که «یش دین»، یک گروه حقوق بشری اسرائیلی، به دست آورده است نشان میدهد بین اکتبر ۲۰۲۳ و اوت ۲۰۲۴ دستکم ۱۴۵۶ مورد مرتبط با غزه به سازوکار حقیقتیابی و ارزیابی ستاد کل ارجاع شده است. بررسی ۱۲ مورد از آنها تکمیل و به اداره دادستان کل نظامی ارجاع شد که دو مورد به تحقیقات کیفری انجامید.
دن اوون، پژوهشگر یش دین که از سال ۲۰۰۶ بر تحقیقات نظامی نظارت داشته است، به بیبیسی وریفای گفت معتقد است ارتش اسرائیل اغلب تلاش میکند تحقیقات را «طولانی» کند. او گفت: «آنها تلاش میکنند این روندها را آنقدر کش بدهند که مردم فراموش کنند و دیگر برایشان اهمیتی نداشته باشد.»
یانینا دیل، استاد حقوق بینالملل در دانشگاه آکسفورد، گفت بر اساس کنوانسیونهای ژنو، طرف درگیر در مناقشات نظامی مسئولیت دارد «درباره نیروهای خودش تحقیق کند و در صورت وجود مبنای لازم، آنها را تحت پیگرد قرار دهد.»
او افزود: «این به طور قطع، روشنترین اصل اساسی است. دستورالعملهایی نیز برای تحقیقات وجود دارد که کمیته بینالمللی صلیب سرخ آنها را تایید کرده است، بنابراین از نوعی اعتبار برخوردارند. این دستورالعملها بر سرعت، جامعیت و بیطرفی تاکید دارند.»
اران شامیر-بورر، مدیر مرکز امنیت و دموکراسی در موسسه دموکراسی اسرائیل و از حقوقدانان ارشد سابق ارتش اسرائیل، گفت با توجه به محیطهای پیچیده رزمی، تحقیق درباره اتهامها در درگیریهایی که اسرائیل در آنها حضور دارد با «چالشهای واقعی» روبهروست.
او گفت: «در محیطی که خصمانه است و همیشه هم تحت کنترل شما نیست، جمعآوری شواهد میتواند بسیار دشوار باشد. نیروهای زیادی در میدان هستند و بسیاری از آنها در حال تیراندازیاند.»
شامیر-بورر افزود: «ایده تحقیق درباره سربازان در بستر یک جنگ هیچوقت کار محبوبی نیست» و گفت چنین چیزی در دیگر کشورهای پایبند به قانون نیز دیده میشود.
او افزود که شفافیت بیشتر درباره تحقیقات فقط به نفع اسرائیل خواهد بود و ارتش اسرائیل را تشویق میکند «اطلاعات بیشتری درباره پیشرفتی که در تحقیق درباره اتهامهای مختلف داشته است با مردم در میان بگذارد.»
غزه
از زمان حملات به رهبری حماس در اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ که در آنها حدود ۱۲۰۰ نفر کشته و ۲۵۱ نفر دیگر گروگان گرفته شدند، ارتش اسرائیل عملیات نظامی گستردهای در غزه انجام داده است که به گفته این ارتش، هدف آن بازگرداندن گروگانها و از بین بردن حماس بوده است.
بنا بر اعلام وزارت بهداشت تحت اداره حماس، از آغاز جنگ تاکنون بیش از ۷۴ هزار فلسطینی در حملات اسرائیل کشته شدهاند.
بیبیسی وریفای طی سه سال گذشته درباره کشتهشدن نیروهای امدادی و افرادی که برای دسترسی به کمکها در داخل غزه تلاش میکردند، تخریب هزاران ساختمان در این باریکه و مواردی از رفتار خلاف مقررات که بنا بر ادعاها توسط سربازان اسرائیلی صورت گرفته، گزارش داده است.
تنها دو ماه پس از آغاز جنگ، در دسامبر ۲۰۲۳ دو زن در تنها کلیسای کاتولیک این منطقه به دست نیروهای اسرائیلی کشته شدند؛ در حادثهای که ارتش اسرائیل بعدا گفت در دست بررسی است.
بنا بر اعلام کلیسای کاتولیک بیت المقدس، ناهیدا آنتون، یک مادر، و دخترش سمر آنتون در محوطه «کلیسای خانواده مقدس» در غزه بر اثر شلیک یک تکتیرانداز کشته شدند.

منبع تصویر، Latin Patriarchate of Jerusalem
بیبیسی وریفای در همان زمان درباره این گزارش با ارتش اسرائیل تماس گرفت. ارتش گفت بررسی اولیه نشان میداد نیروهایش علیه تهدیدی از سوی حماس که «در منطقه کلیسا» شناسایی کرده بودند، عملیات انجام میدادند. ارتش اسرائیل افزود که «در حال انجام بررسی جامع حادثه» است.
در سپتامبر ۲۰۲۵، بیبیسی وریفای درباره تازهترین وضعیت این بررسی سوال کرد و به آن گفته شد که حادثه «همچنان از سوی سازوکار حقیقتیابی و ارزیابی ستاد کل در دست بررسی است.»
اکنون، نزدیک به سه سال پس از کشتهشدن ناهیدا و سمر، ارتش اسرائیل بار دیگر گفته است این حادثه همچنان در دست بررسی است.
ارتش اسرائیل در پاسخ به تازهترین درخواست برای اطلاعات گفت: «حوادث پیچیده ممکن است برای جمعآوری، تطبیق و راستیآزمایی اطلاعات واقعی مرتبط، به زمان قابل توجهی نیاز داشته باشند.»
در این پاسخ آمده است: «ارتش اسرائیل برای رعایت جدولهای زمانی تعیینشده از بیرون، روندهای بررسی یا تحقیق را کوتاه نمیکند یا کنار نمیگذارد.»
حمله مرگبار به ساختمان مدرسه

منبع تصویر، Getty Images
یکی از مرگبارترین حوادثی که همچنان در دست تحقیق ارتش اسرائیل است، حمله هوایی به ساختمان یک مدرسه در شرق شهر غزه در اوت ۲۰۲۴ است.
سازمان دفاع مدنی تحت اداره حماس گفت دستکم ۹۳ نفر، از جمله شش زن و ۱۱ کودک، در حمله به مجموعه مدرسه تابعین و مسجد مجاور آن کشته شدند.
هنگامی که چندین حمله اسرائیل در زمان نماز صبح این منطقه را هدف قرار داد، فلسطینیهای آواره در این ساختمانها اسکان داشتند. ویدئوهای مربوط به پیامدهای حمله که بیبیسی آنها را راستیآزمایی کرده است، ابری از گردوغبار را نشان میدادند، در حالی که نیروهای امدادی در میان آتشهای کوچک، آوار و اعضای بدن پراکنده روی زمین پیش میرفتند. عکسهایی که در روشنایی روز گرفته شدند، کفهای آغشته به خون، آوار و لباسهای مردم را نشان میدادند که در اطراف پراکنده بودند.
کارشناسان به بیبیسی وریفای گفتند قطعات مهمات دیدهشده در محل با جیبییو-۳۹، یک بمب هدایتشونده دقیق که آمریکا در اختیار ارتش اسرائیل قرار داده است، مطابقت داشت.
ارتش اسرائیل در آن زمان گفت یک مرکز فرماندهی و کنترل حماس در ساختمان مدرسه مستقر شده بود و سربازان ارتش اسرائیل در این حادثه ۳۱ جنگجو را کشتهاند. این ارتش افزود که بر اساس یک «بررسی اولیه»، شمار تلفات با اطلاعاتی که در اختیار ارتش اسرائیل بود، مهمات دقیقی که استفاده شده بود و دقت حمله همخوانی نداشت. ارتش اسرائیل به بیبیسی وریفای گفت این حادثه همچنان در دست بررسی است.
کرانه باختری

منبع تصویر، Reuters
بیبیسی وریفای همچنین حوادثی را بررسی کرده است که ارتش اسرائیل گفته بود در کرانه باختری درباره آنها تحقیق میکند. اسرائیل از زمان جنگ ۱۹۶۷ این منطقه را اشغال کرده و دهها شهرک در آن ساخته است که طبق قوانین بینالملل غیرقانونی هستند.
بنا بر اعلام دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل، از ۱۱ اکتبر ۲۰۲۳ تاکنون بیش از هزار فلسطینی به دست نیروهای اسرائیلی در کرانه باختری کشته شدهاند. بیبیسی وریفای بیش از ۵۰ تحقیق ارتش اسرائیل درباره حوادث این منطقه را بررسی کرده است که دستکم ۲۶ مورد آنها شامل کشته یا زخمیشدن زنان و کودکان بودهاند.
یکی از این حوادث در سپتامبر ۲۰۲۴ در نزدیکی شهر جنین رخ داد؛ زمانی که بنا بر گزارشها نیروهای اسرائیلی در جریان یک عملیات اسرائیل، لجین مصلح ۱۶ ساله را کشتند.
پدر لجین گفت در پی محاصره خانه همسایه توسط سربازان، زمانی که او از پنجره خانهشان به بیرون نگاه میکرد، از ناحیه سر هدف گلوله قرار گرفت.
ارتش اسرائیل در آن زمان گفت افراد مسلح به سوی سربازان تیراندازی کرده بودند و آنها نیز «به سوی فرد مظنونی که آنها را زیر نظر داشت تیراندازی متقابل کردند» و جزئیات حادثه در دست بررسی است.
لبنان

منبع تصویر، Getty Images
بیبیسی وریفای همچنین نزدیک به ۴۰ تحقیق ارتش اسرائیل درباره موارد آسیبرساندن به غیرنظامیان در لبنان پیدا کرده است.
گروه مسلح شیعه حزبالله پس از حملات ۷ اکتبر و در حمایت از حماس به سوی اسرائیل راکت شلیک کرد. اسرائیل از آن زمان دو تهاجم بزرگ به لبنان انجام داده است که بنا بر اعلام مقامهای بهداشتی، بیش از ۴ هزار نفر در آنها کشته شدهاند.
یکی از تحقیقات ارتش اسرائیل که بیبیسی وریفای شناسایی کرده است، مربوط به ۱۰ نوامبر ۲۰۲۴ بود. بنا بر اعلام وزارت بهداشت لبنان، در حمله اسرائیل در نزدیکی شهر بیبلوس ۲۳ نفر از جمله هفت کودک کشته شدند.
تصاویر راستیآزماییشده از پیامدهای حمله، برخاستن دود از میان آوار و قطعات فلزی خمشده و پراکنده روی زمینی را نشان میداد که ساختمانها در آن ویران شده بودند. ارتش اسرائیل در آن زمان گفت مکانی را هدف قرار داده بود که حزبالله از آن فعالیت میکرد و در آن سلاح نگهداری میکرد و این حادثه در دست بررسی است.
تحقیقات طولانیمدت
مایکل اشمیت، استاد حقوق بینالملل در دانشگاه ردینگ که پیشتر همکاری نزدیکی با ارتش اسرائیل داشته است، گفت بخش حقوقی ارتش اسرائیل «از نظر درک قانون، معیار طلایی است» و افزود که «هر ادعایی مبنی بر وقوع نقض، لزوما به آغاز یک تحقیق تمامعیار منجر نمیشود.»
آقای اشمیت گفت دلایل مختلفی میتواند وجود داشته باشد که ارتش اسرائیل نتواند جزئیات یک تحقیق یا تصمیم برای ادامهندادن آن را علنی کند. او گفت: «برای مثال، شما نمیخواهید جزئیات عملیاتی یا قواعد مشخص درگیری را افشا کنید، چون نیروهای دشمن خود را با آن تطبیق خواهند داد.» او افزود: «و حتی اگر تحقیق را ادامه دهید، بسیاری از بخشهای آن محرمانه باقی خواهند ماند.»
یانینا دیل که همچنین مدیر مشترک موسسه اخلاق، حقوق و منازعات مسلحانه در دانشگاه آکسفورد است، گفت: «سه سال از این عملیات گذشته است و برخی از این تحقیقات باید تا حالا به پایان رسیده باشند.»
او گفت در زمینه تحقیق درباره موارد آسیبرساندن به غیرنظامیان، «اسرائیل بهشدت بر این استدلال تکیه کرده است که کشوری مبتنی بر حاکمیت قانون است تا تلاشهای جامعه بینالمللی برای تحقیق درباره اقدامات اسرائیل را بیاعتبار کند.»
او افزود: «اگر مواردی از سوءرفتار مستند داشته باشیم که یا درباره آنها تحقیق نمیشود یا تحقیقاتشان متوقف میشود، و دلایل معقولی داشته باشیم که باور کنیم عمدا به تعویق انداخته میشوند، این موضوع روایت مبتنی بر اینکه اسرائیل کاملا قادر است خودش پاسخگویی را تامین کند، تضعیف خواهد کرد.»
روششناسی
بیبیسی وریفای ۶۱ هزار گزارش از بیبیسی نیوز و رویترز را که در آنها از غزه، کرانه باختری یا لبنان نام برده شده بود و بین ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و ۱۹ اوت ۲۰۲۶ منتشر شده بودند، گردآوری کرد.
ما یک موتور جستوجو مبتنی بر هوش مصنوعی ساختیم تا در این گزارشها بهدنبال حوادثی بگردد که ممکن بود در آنها افرادی به دست نیروهای اسرائیلی زخمی یا کشته شده باشند و ارتش اسرائیل گفته بود گزارش مربوط به آنها در دست تحقیق یا برای مثال «در دست بررسی»، «در حال بازبینی»، «در حال بررسی دقیق» یا «در حال رسیدگی» است.
با این روش نزدیک به ۵ هزار گزارش شناسایی شد. خبرنگاران بیبیسی وریفای هر یک از آنها را بهصورت دستی بررسی کردند و هر گزارشی را که معیارهای بالا را نداشت کنار گذاشتند.
در نتیجه، ۱۳۴۳ گزارش درباره حوادثی باقی ماند که ارتش اسرائیل گفته بود در حال بررسی آنهاست. برخی از این گزارشها به حوادث یکسانی مربوط میشدند.
ما ابزار دیگری مبتنی بر هوش مصنوعی ساختیم تا این گزارشهای تکراری را حذف کند. این ابزار گزارشها را بر اساس تاریخ انتشار، تاریخ حادثه، محل و تعداد افراد گزارششده بهعنوان زخمی یا کشتهشده، در گروههایی مربوط به حوادث منحصربهفرد قرار داد.
سپس بهصورت دستی بررسی کردیم که هر گزارش در گروه درست قرار گرفته باشد و در نهایت ۳۰۰ حادثه منحصربهفرد باقی ماند.
سپس برای هر یک از این حوادث، اطلاعات ثبتشده خود از جمله تاریخ حادثه، محل و تعداد افراد کشته یا زخمیشده را بهصورت دستی با گزارش اصلی بیبیسی نیوز یا رویترز تطبیق دادیم.
جزئیات هر پرونده، از جمله تاریخ حادثه، محل، گزارش خبری توصیفکننده حادثه و اظهارنظر اولیه ارتش اسرائیل که نشان میداد در حال بررسی موضوع است، با ارتش اسرائیل در میان گذاشته شد. از ارتش اسرائیل خواستیم نظر خود و تازهترین وضعیت هر پرونده را اعلام کند. ارتش اسرائیل در پاسخ به درخواستهای بیبیسی نگفت که آیا هیچیک از این تحقیقات به پایان رسیدهاند یا نه.
برای هر حادثه همچنین با استفاده از دو موتور جستوجوی متفاوت وب با کمک هوش مصنوعی، در وبسایت ارتش اسرائیل بهدنبال بیانیههایی گشتیم که نشان دهند تحقیق پایان یافته است. بر اساس بیانیههایی که یافتهها را تشریح میکردند یا نشان میدادند اقدام دیگری انجام نخواهد شد، شواهدی پیدا کردیم که نشان میداد ۲۸ پرونده بسته شدهاند.
درباره ۱۸ مورد دیگر، مشخص نبود تحقیق به پایان رسیده است یا نه. این موارد شامل پروندههایی بودند که ارتش اسرائیل اطلاعات اولیه درباره حادثه منتشر کرده بود، بدون اینکه بهروشنی اعلام کند پرونده بسته شده است، و همچنین مواردی که ارتش اسرائیل در بیانیههای منتشرشده در وبسایت خود برخی یا همه افراد کشته یا زخمیشده را نیروی رزمی توصیف کرده بود.
در نتیجه، دستکم ۲۵۴ مورد آسیبرساندن به غیرنظامیان باقی ماند که ارتش اسرائیل گفته بود در حال بررسی آنهاست و ما در وبسایت ارتش اسرائیل هیچ نتیجه علنی برای آنها پیدا نکردیم.
این جستوجو جامع و کامل نبود و احتمالا تحقیقات بیشتری درباره موارد آسیبرساندن به غیرنظامیان وجود دارد که در جستوجوی ما شناسایی نشدهاند.
- گزارش تکمیلی از باربارا متزلر




































