Cofio 60 mlynedd ers trychineb echrydus Aberfan

Fe fydd munud o dawelwch yn cael ei gynnal fore Mercher i gofio'r rheiny fu farw yn nhrychineb Aberfan 60 mlynedd yn ôl.

Ar 21 Hydref 1966 fe wnaeth tomen o lo lithro i lawr mynydd a chladdu ysgol gynradd a 18 o dai yn y pentref, gan ladd 144 o bobl.

Fe fydd y diwrnod o ddigwyddiadau i goffáu'r drychineb yn dechrau gyda gwasanaeth ym Mynwent Aberfan am 09:15.

Bydd y Brenin, y Frenhines a Thywysog Cymru'n ymweld â'r ardal hefyd ac mae disgwyl cannoedd yn Aberfan ar gyfer munud o dawelwch.

Mae'r Prif Weinidog, Rhun ap Iorwerth, wedi gofyn i bobl Cymru i nodi'r tawelwch bryd hynny.

Bydd y Prif Weinidog a'i ddirprwy, Sioned Williams AS, yn cyfarfod ac Ymddiriedolwyr Aberfan a chynrychiolwyr eraill o'r gymuned.

Bydd aelodau'r Teulu Brenhinol yn ymweld â Gardd Goffa Aberfan, gafodd ei chodi ar safle Ysgol Pantglas.

Mae disgwyl iddyn nhw gwrdd â rhai wnaeth oroesi'r drychineb, rhieni rhai o'r plant a fu farw, aelodau o'r gwasanaethau brys ac aelodau o'r gymuned.

Bydd y Tywysog William hefyd yn dadorchuddio Coeden Goffa Aberfan yn Ysgol Gynradd Ynysowen.

Roedd Dewi Meirion Lewis, o Harlech, newydd gychwyn yn y brifysgol yn Abertawe ym 1966.

Fe deithiodd o, gyda 30 arall, i Aberfan ar fws mini y tîm rygbi, i helpu gyda'r gwaith achub.

Fe weithiodd, gydag offer annigonol, dros nos yn ceisio symud y gwastraff glo o flaen yr ysgol ar Moy Road.

Dydi o ddim wedi siarad yn gyhoeddus am yr hyn a welodd yn Aberfan tan yr wythnos hon.

"Roedd hi'n dywyll iawn y noson honno," meddai Dewi, a aeth ymlaen i gael gyrfa lwyddianus iawn ym maes ffiseg, a gweithio yn labordy CERN yn y Swistir.

"Dwi'n cofio edrych allan a gweld y bryniau o gwmpas Aberfan, a rhesi o dai, a wedyn bwlch mawr yn y mynyddoedd lle roedd y domen wedi bod.

"Mae'n dal yn ddychrynllyd i feddwl faint o sbwriel a gwastraff ddaeth i lawr," meddai.

Roedd o a'i gyd-fyfyrwyr mewn rhesi yn pasio bwcedi o wastraff glo er mwyn clirio llwybr i achubwyr eraill fynd mewn i'r ysgol i chwilio am gyrff.

"Mae llun o res yn helpu gyda bwcedi, a dwi'n siŵr mai dyna'n rhes ni yn symud y glo allan o ben y twmpath."

Wedi oriau o waith caled, fe wnaeth Dewi sicrhau fod sedd wag wrth ei ymyl ar y bws mini yn ol i Abertawe.

Doedd o ddim am siarad gyda neb arall am yr hyn yr oedd o a'i gyd-fyfyrwyr wedi gorfod ei wneud yn Aberfan.

Erbyn cyrraedd nôl i'w neuadd breswyl, lle roedd ond wedi byw ers ychydig o wythnosau, daeth i ddeall gwir maint y drychineb.

"Ro'n i'n oer, ro'n i'n wlyb, ro'n i'n fudr, a bron â llwgu," meddai Dewi, gan ychwanegu: "Dwi'n cofio mynd i eistedd ar fy ngwely a meddwl bod fy mhlentyndod innau wedi gorffen heddiw."

Roedd Val Hopkins yn byw yr ochr draw i'r cwm yn Ynysowen ac yn ddisgybl yn Ysgol Gynradd Merthyr Vale.

Roedd hi i fod yn Ysgol Pantglas ar 21 Hydref 1966 gan bod ei mam, oedd yn feichiog, ar fin rhoi genedigaeth i'w chwaer.

"Ro'dd Mam i fod yn yr ysbyty, ac ro'n i fod i fynd i aros gyda'n Mam-gu" meddai, gan ychwanegu: "Roedd trefniadau wedi'u gneud i fi fod yn Ysgol Pantglas.

"Ond diolch i Dduw, roedd fy chwaer yn hwyr yn cael ei geni, felly yn Ysgol Merthyr Vale yr oeddwn i.

"Ond fe roedden ni'n clywed swn yr ambiwlansys ac fe ddes i i ddeall fy mod inne wedi colli ffrind annwyl iawn i mi, Annette druan."

Mae Anne England wedi bod yn aelod o bwyllgorau Ymddiriedolaethau Aberfan.

Mae un yn gofalu am Ardd Goffa Aberfan ac am feddi'r 144 gafodd eu lladd.

Dosbarthu arian i ysgolion sy'n derbyn plant o ardaloedd Aberfan a Merthyr Vale ydy cyfrifoldeb y llall.

"Eleni ni wedi rhoi £250,000," meddai Anne, "mae ysgolion yn brin o arian, ac ry'n ni hefyd.

"Mae'n rhywbeth positif, ond fydden ni ddim ishe gweld yr un cymuned yn mynd drwy hyn," meddai.

"Bu'n rhaid i ni frwydro'r anghyfiawnder, a ni'n ei weld e'n digwydd eto gyda Hillsborough a Grenfell," meddai, "ond dyw anghyfiawnder ddim yn rhywbeth mae pobol Aberfan yn fodlon ei oddef."