Iolo Cheung
Gohebydd BBC Cymru Fyw yn Aberfan

Pan o’n i yma ddydd Llun ar gyfer ymweliad Andy Burnham, ges i sgwrs gydag Iestyn Morgan, un o’r plant wnaeth oroesi’r trychineb.

Roedd o’n sôn, hyd yn oed hyd heddiw, fod ‘na bobl sy’n ei chael hi’n anodd siarad am beth ddigwyddodd.

Dim ond yn ddiweddar, er enghraifft, y daeth o i glywed mwy o fanylion am frawd ei ffrind. Roedd o’n gwybod ei fod o wedi marw yn y trychineb - be doedd o heb ddeall tan nawr oedd fod y bachgen wedi cael tynnu cast oddi ar ei goes y diwrnod cynt, ac felly wedi mynnu i’w fam ei fod o am fynd i’r ysgol y dydd Gwener hwnnw, yn lle aros tan y dydd Llun ar ôl yr hanner tymor.

Mae’n un o sawl stori ddirdynnol am bobl allai fod wedi goroesi petai ffawd wedi mynd y ffordd arall, neu fyddai wedi cael eu lladd oni bai am amgylchiadau annisgwyl wnaeth eu cadw oddi yno.

Mae Iestyn Morgan yn un o’r rhai sy’n ei gweld hi’n bwysig siarad am y digwyddiad o hyd, fel ffordd o goffau’r rheiny fu farw, ond mae o’n cydnabod hefyd nad ydi pawb yn teimlo'r un peth.

Fe wnaeth rhai o’r teuluoedd adael Aberfan yn dilyn y trychineb, meddai, ac hyd yn oed ymhlith y rheiny sy’n byw yma heddiw, mae 'na rai sydd wedi mynd i ffwrdd yr wythnos hon er mwyn osgoi’r hyn sy’n mynd ymlaen.

Mae’n amlwg fod y galar a’r creithiau yn amlwg yn taro pawb yn wahanol.

Mae nifer o feirdd wedi canu i erchyllterau'r drychineb.

Dyma un o benillion cerdd enwog T Llew Jones.

Nawr munud o dawelwch union 60 mlynedd ers trychineb Aberfan

Ffynhonnell y llun, Llun cyfrannydd

"60 mlynedd yn ôl i heddiw, dioddefodd pentref Aberfan drasiedi tu hwnt i ddychymyg," meddai Archesgob Cymru, y Parchedicaf Cherry Vann mewn datganiad.

"Heddiw, wrth i ni goffáu'r diwrnod torcalonnus hwnnw, gweddïwn dros bobl y gymuned hon, sydd wedi arddangos, yn wyneb galar enbyd, y cadernid a’r gwytnwch mwyaf ysbrydoledig.

"Wrth ystyried nifer y bywydau a gollwyd, a chynifer ohonynt yn blant ifanc, hawdd yw deall bod cwestiynau yn cael eu gofyn; nid lleiaf, y cwestiwn, 'Ble oedd Duw?'

"Ond nid oes atebion hawdd. Ac efallai bod hyn yn arbennig o wir i bobl sy'n credu mewn Duw cariad a chyfiawnder.

Ffynhonnell y llun, Yr Eglwys yng Nghymru

"Serch hynny, fe allwn, gyda llygaid ffydd, weld arwyddion o gariad a thosturi Duw yng ngweithredoedd pawb a fu ynglŷn â'r digwyddiad dirdynnol hwn:

"Yn arwriaeth y staff ysgol a roddodd eu bywydau er mwyn achub eu disgyblion ifanc, yn llafur diflino y gweithwyr achub,yn nhosturi’r rhai a wyliodd gyda'r galarwyr, yn ewyllys da y rheini, ymhell ac agos, a anfonodd gefnogaeth, yn nicter cyfiawn y rhai a geisiodd gyfiawnder, yng nghalonnau agored pawb, ar y pryd a thros y blynyddoedd, sydd wedi gweddïo, wylo a theimlo gyda phobl Aberfan ac yn y gweithredoedd a’r ymatebion hyn, gallwn fentro awgrymu bod 'Duw yno'.

"...Rydym yn offrymu ein gweddïau dros bawb ledled Cymru a thu hwnt a gyffyrddir gan y digwyddiadau a gofiwn heddiw."

Mae un o wrthrychau mwyaf trawiadol trychineb Aberfan yn cael ei arddangos yn barhaol yn Amgueddfa Sain Ffagan.

Fe stopiodd am 09:13 y bore - yr union amser y llithrodd y domen lo ar Ysgol Pantglas.

Roedd y cloc, a ganfuwyd yn un o'r tai gerllaw, wedi'i gadw'n ddiogel gan Mike Flynn.

Roedd ei dad yn un o'r rhai cyntaf i gynnig cymorth ar y diwrnod tywyll hwnnw.

Mike Flynn oedd enw'r tad hefyd - roedd yn bostman ac yn barafeddyg gyda'r awyrfilwyr yn y Fyddin Diriogaethol, ac yn rhan o'r ymdrech achub ar 21 Hydref 1966.

Ffynhonnell y llun, Mike Flynn

Mae'r cloc wedi datblygu'n un o ddelweddau amlyca'r drychineb.

BBC Radio Cymru

Am 09:00 rhaglen arbennig ar Radio Cymru i nodi 60 mlynedd ers digwyddiadau bore Gwener 21 Hydref 1966.

Cliciwch ar y saeth uchod i wrando'n fyw.

Ffynhonnell y llun, Llywodaeth Cymru

Pwysleisiodd Dirprwy Brif Weinidog Cymru, Sioned Williams, bwysigrwydd parhau i gofio'r digwyddiad yn y dyfodol.

"Y peth pwysicaf oll yw ailddatgan na fydd trychineb fel hyn yn cael ei hanghofio, fel bod e byth yn digwydd eto," meddai ar Dros Frecwast.

"Doedd e ddim yn rhywbeth oedd angen digwydd, ac mae'r dicter yna yn rhywbeth mae'n rhaid i ni gofio hefyd - yr anghyfiawnder, yr annhegwch wynebodd y gymuned wedyn.

"Mae 'na sawl stori yma, stori'r cofio a'r anrhydeddu, cof y rhai wnaeth brofi'r 'dagrau tost' fel yr oedd Gwenallt yn sôn, ond hefyd mae angen meddwl am beth mae'n rhaid i ni wneud yn y dyfodol."

Ychwanegodd fod angen "sefyll gyda'r gymuned a phob cymuned sy'n profi colled a hefyd diogelu ein cymunedau ni i sicrhau bod eu lleisiau'n cael eu clywed gan awdurdod a gwleidyddion".

Iolo Cheung
Gohebydd BBC Cymru Fyw yn Aberfan

Mae pobl yn dechrau ymgynnull nawr y tu allan i’r ardd goffa yn Aberfan - un o sawl lleoliad fydd yn nodi’r munud o dawelwch am 9:15.

Bydd ‘na wasanaeth coffa yn y fynwent i ddilyn, a hwnnw’n ddigwyddiad ar gyfer teulu a’r gymuned.

Er nad yw’n glawio cymaint â’r disgwyl y bore ‘ma, diwrnod digon llwydaidd, digalon yr olwg ydi hi ar hyn o bryd – a hynny o bosib yn gweddu i ymdeimlad cyffredinol y dydd.

Mae ‘na gyfryngau o Gymru a thu hwnt yma eisoes, a hynny’n adlewyrchu amlygrwydd trychineb Aberfan yn atgofion pobl hyd yn oed 60 mlynedd yn ddiweddarach.

Ffynhonnell y llun, Getty Images

Yn y neuadd gymunedol ddydd Mercher bydd cyfle i'r rhai a oroesodd ac i anwyliaid y rhai a laddwyd rannu profiadau.

Yn eu plith bydd Jeff Edwards. Roedd e'n blentyn wyth oed yn Ysgol Pantglas yn Hydref 1966.

Jeff Edwards oedd y plentyn olaf i ddod o'r ysgol yn fyw.

"Roedd yna sŵn taran," meddai, "a'r peth nesa' dwi'n ei gofio yw deffro ynghanol cyflafan ac ar fy ysgwydd chwith merch oedd wedi marw.

"Un munud ro'n i'n blentyn hapus heb ofid yn y byd a'r funud nesa' roeddwn wedi fy amgylchynu â marwolaeth.

"Diflannodd fy mhlentyndod dros nos."

Yn ystod eu taith bydd y teulu brenhinol yn siarad â chyn-ddisgyblion Ysgol Gynradd Pantglas, brodyr a chwiorydd y rhai a laddwyd ac aelodau o grŵp Gwragedd Aberfan - sef grŵp a sefydlwyd i gefnogi y mamau a gollodd blant yn y drychineb.

Yn ystod y dydd bydd perfformiad gan Gôr Meibion Ynysowen. Fe gawson nhw eu ffurfio wedi'r drychineb gan ddod yn grŵp lle gallai dynion lleol siarad am eu profiadau.

Ffynhonnell y llun, Getty Images

Ffynhonnell y llun, PA Media

Yn ystod y dydd mae disgwyl i'r Brenin, y Frenhines Camilla a Thywysog Cymru ymweld ag Aberfan gan gwrdd â'r rhai a oroesodd, perthnasau y rhai fu farw ac eraill o'r gymuned.

Fe fyddan nhw'n mynd i Ardd Goffa Aberfan, ger Ysgol Pantglas ac yna i Ganolfan Gymunedol Aberfan a Merthyr Vale.

Fe fydd y diwrnod o ddigwyddiadau i goffáu'r drychineb yn dechrau gyda gwasanaeth ym Mynwent Aberfan am 09:15.

Mae'r Prif Weinidog, Rhun ap Iorwerth, wedi gofyn i bobl Cymru i nodi'r tawelwch bryd hynny.

Ffynhonnell y llun, Getty

Yn yr ardd goffa bydd y Brenin a Thywysog William yn gosod torch a'r Frenhines Camilla yn gosod tusw o flodau.

Tra'n y ganolfan gymunedol fe fyddan nhw'n cyfarfod â rhai o weithwyr gwasanaethau brys 1966 - gan gynnwys dynes, 96, oedd yn blismon ar y pryd.

Fe fyddan nhw hefyd yn edrych ar arddangosfa sy'n dangos cymaint oedd ymdrechion achub y gwasanaethau brys.

Trychineb Aberfan, a ddigwyddodd ar fore Gwener 21 Hydref 1966, yw un o'r trychinebau diwydiannol a glofaol mwyaf torcalonnus a difrifol yn hanes Cymru a Phrydain.

Cafodd cenhedlaeth gyfan bron o blant yr ardal ei cholli wedi i domen lo syrthio ar Ysgol Pantglas a thai cyfagos. Bu farw 144 - yn eu plith 116 o blant.

Heddiw 60 mlynedd ers y digwyddiad mae cymuned, goroeswyr a pherthnasau yn cofio.

Y diweddaraf yma.

Ffynhonnell y llun, PA