Ông Trump tuyên bố có thể 'ghé qua' Cuba, Mỹ 'chuẩn bị cho chiến dịch quân sự'

Đúng 65 năm sau khi chiến dịch đổ bộ tại Vịnh Con Heo do CIA hậu thuẫn thất bại, Tổng thống Mỹ Donald Trump lại khơi lên khả năng can thiệp quân sự vào Cuba.

Tổng thống Donald Trump nói rằng sau khi xử lý xong vấn đề Iran, Mỹ có thể "ghé qua" Cuba, giữa lúc có thông tin quân đội Mỹ đang gấp rút chuẩn bị kế hoạch cho khả năng triển khai chiến dịch quân sự tại Cuba.

"Cuba là một quốc gia thất bại và chúng tôi sẽ làm điều này, và chúng tôi có thể sẽ ghé qua Cuba sau khi chúng tôi hoàn tất chuyện này [cuộc chiến ở Iran]," ông Trump nói với báo chí tại Nhà Trắng vào hôm 13/4.

Đánh giá về khả năng Mỹ can thiệp quân sự vào Cuba, Giáo sư Robin Lauren Derby từ Khoa Lịch sử, Đại học California tại Los Angeles (UCLA), Chủ tịch Viện Lịch sử Mỹ Latinh Bradford Burns, chia sẻ với BBC News Tiếng Việt hồi cuối tháng Ba:

"Một cách thận trọng thì có thể nói rằng, với những ví dụ từ Iran và Venezuela – nơi chúng ta chứng kiến sự tiếp nối về chính trị – Trump hiểu rõ ông không thể đưa quân trực tiếp đến Cuba."

Bà cho rằng, trước mắt, các mục tiêu của Trump khá hạn chế, chẳng hạn như mở cửa nền kinh tế, điều mà người Cuba cũng mong muốn, bởi nền kinh tế đã rơi vào tình trạng rối loạn từ lâu do lệnh cấm vận của Mỹ và việc mất nguồn dầu từ Venezuela.

'Lên kế hoạch quân sự'

Báo USA Today hôm 15/4 dẫn hai nguồn thạo tin cho biết quân đội Mỹ đang âm thầm gấp rút lên kế hoạch cho một chiến dịch quân sự có thể được triển khai tại Cuba.

Kế hoạch dự phòng này được chuẩn bị để đón đầu khả năng Tổng thống Trump ra lệnh can thiệp, hai nguồn tin tiết lộ với USA Today với điều kiện ẩn danh do họ không có thẩm quyền phát ngôn.

Trước đó trong tuần, các nguồn tin cũng nói với kênh tin tức Zeteo rằng Lầu Năm Góc đã nhận được chỉ thị trực tiếp từ Nhà Trắng yêu cầu chuẩn bị cho khả năng tiến hành chiến dịch quân sự tại khu vực Caribe.

Các thông tin trên được đặc biệt quan tâm trong bối cảnh Tổng thống Trump đã hơn một lần đề cập đến chuyện Cuba sụp đổ và khả năng Mỹ sẽ "lấy Cuba".

Hôm 13/4, chủ nhân Nhà Trắng nói rằng Mỹ có thể sẽ "ghé qua Cuba" sau khi hoàn tất công chuyện ở Iran.

Ông nói thêm: "Cuba là một quốc gia được điều hành một cách kinh khủng trong suốt nhiều năm trời."

"Có nhiều người Mỹ gốc Cuba tuyệt vời ở đây, hầu như tất cả họ đều bỏ phiếu cho tôi, và họ đã từng bị đối xử tồi tệ. Trong nhiều trường hợp, thành viên gia đình của họ bị giết. Họ bị đánh đập, bị cướp và những điều khủng khiếp đã xảy ra tại Cuba."

Đây không phải là lần đầu tiên ông Trump nói thẳng thừng về khả năng Mỹ can thiệp vào Cuba.

Sau khi mở chiến dịch bắt Tổng thống Nicolás Maduro của Venezuela hồi tháng 1, Tổng thống Trump đã nói rằng sắp tới Cuba sẽ tự sụp đổ. Hàm ý là khi nguồn cung dầu từ Venezuela không còn, nền kinh tế Cuba sẽ không thể đứng vững. Sụp đổ kinh tế sẽ kéo theo sụp đổ chế độ.

Phát biểu của ông Trump lúc đó được tiếp nối bởi việc Mỹ bao vây nguồn cung dầu ráo riết, chặn bắt các tàu chở dầu đang trên đường đến Cuba, đẩy đảo quốc vùng Caribe vào tình trạng cạn nhiên liệu và mất điện toàn quốc.

Đến ngày 16/3, từ Phòng Bầu dục, ông Trump đã tuyên bố một cách thẳng thừng: "Quý vị biết đấy, suốt cuộc đời tôi, tôi luôn nghe nói về Mỹ và Cuba – khi nào thì Mỹ sẽ có vinh dự lấy Cuba? Đó là một vinh dự lớn."

"Lấy Cuba theo một cách nào đó, đúng vậy, lấy Cuba – ý tôi là, dù là tôi giải phóng hay lấy nó, tôi nghĩ tôi có thể làm bất cứ điều gì tôi muốn với đất nước này." (Ông Trump dùng từ "take Cuba", có nghĩa là lấy, chiếm đoạt, tiếp quản.)

Sau những tuyên bố của ông Trump, lãnh đạo Cuba đã vài lần có phản ứng đáp trả mạnh mẽ.

Trả lời phỏng vấn tờ Newsweek mới đây, Chủ tịch Cuba Miguel Díaz-Canel tuyên bố rằng nước ông sẽ chiến đấu nếu Mỹ tấn công quân sự.

"Chúng tôi sẽ chiến đấu, chúng tôi sẽ tự vệ, và nếu có chết trong chiến trận thì đó là chết để tổ quốc được sống," ông Díaz-Canel nói.

Việc Mỹ bận bịu với cuộc xung đột ở Iran những ngày sau đó đã giúp Cuba dễ thở hơn, khi mà tàu chở dầu của Nga đã tiếp cận được hòn đảo hình cá trê ở Caribe, cùng với đó là các chuyến hàng cứu trợ nhân đạo cũng cập bến.

Tuy nhiên, khi ông Trump có vẻ đang cố gắng để sớm kết thúc cuộc chiến ở Iran – tuyên bố mới nhất của ông trong cuộc trả lời phỏng vấn kênh Fox Business là "sắp kết thúc rồi" – thì câu chuyện Cuba lại nóng trở lại.

Cùng với tuyên bố "ghé qua Cuba" (stop by) của ông Trump vào hôm 13/4 là những thông tin được tiết lộ về sự chuẩn bị kế hoạch dự phòng của quân đội Mỹ.

Hơn một thế kỷ xung khắc

Khi đề cập đến mối quan hệ căng thẳng giữa Cuba và Mỹ, báo chí thường tập trung vào giai đoạn từ khi Fidel Castro lên nắm chính quyền vào năm 1959 đến nay. Trên thực tế, sự xung khắc giữa hai bên đã có lịch sử hơn một thế kỷ.

Giáo sư Robin Lauren Derby cho biết: "Cũng như Việt Nam, Cuba có một lịch sử dài đấu tranh giành chủ quyền, trước hết với Tây Ban Nha và sau đó là Mỹ. Khi người Cuba kể lại lịch sử cách mạng, họ thường bắt đầu từ năm 1898 – thời điểm binh lính Mỹ đoạt lấy thành quả độc lập từ tay lực lượng Cuba vốn đã chiến đấu vì độc lập suốt 30 năm trước đó."

Trở lại năm 1898, lúc bấy giờ Cuba đang chiến đấu giành độc lập từ Tây Ban Nha. Cuộc Chiến giành độc lập Cuba thường được đánh dấu bởi giai đoạn 1895-1898, nhưng thực ra chiều dài của nó là 30 năm, tính từ năm 1868.

Sau nhiều năm chiến tranh, bước ngoặt xảy ra khi một tàu hải quân Mỹ phát nổ tại cảng Havana vào đầu năm 1898. Mỹ đổ lỗi cho Tây Ban Nha và sau đó chọn đứng về phía Cuba trong cuộc chiến. Chỉ sau vài tháng, Mỹ đã đánh bại Tây Ban Nha.

Phó giáo sư Michael Bustamante, Giám đốc Chương trình Nghiên cứu Cuba tại Đại học Miami, nói với BBC: "Tôi nghĩ một số chiến binh Cuba khi đó đã hy vọng rằng Mỹ là đồng minh đến giúp đỡ, nhưng họ đã nhanh chóng nhận ra việc các đội quân giành độc lập của Cuba bị gạt sang một bên. Và điều đó mở đường cho việc Mỹ chiếm đóng quân sự trong bốn năm, rồi công nhận độc lập cho Cuba, nhưng dưới ảnh hưởng sâu sắc về kinh tế và chính trị từ Mỹ."

Lúc bấy giờ, Mỹ đã áp đặt Tu chính án Platt, cho phép quân đội Mỹ can thiệp bất cứ khi nào lợi ích của Mỹ bị đe dọa. "Việc can thiệp này đã xảy ra hàng chục lần trong giai đoạn cộng hòa sơ khai ở Cuba," Giáo sư Derby nói.

Mỹ cũng được phép thiết lập căn cứ hải quân tại Vịnh Guantanamo. Đây là nền tảng của một căn cứ vẫn tồn tại cho đến tận hôm nay.

Giáo sư Derby dẫn chứng tiếp: "Sau đó, Mỹ còn làm suy yếu chủ quyền lương thực của Cuba thông qua Hiệp ước Thương mại Tương hỗ, buộc Havana phải phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu lương thực từ Mỹ."

Mối quan hệ mang tính áp đặt đó kéo dài hàng chục năm. Đến thập niên 1950, Cuba trải qua một bước ngoặt mới với hai nhân vật trung tâm là Fulgencio Batista và Fidel Castro.

Năm 1952, Batista tranh cử tổng thống, còn Castro tranh cử Quốc hội.

Batista từng là tổng thống trong thập niên 1940, nhưng lần này ông ta lo ngại sẽ thất cử nên đã đảo chính trước khi cuộc bầu cử diễn ra. Và chỉ sau 77 phút, ông ta đã giành quyền kiểm soát đất nước.

Mỹ đã không làm gì để can thiệp diễn biến này, cũng như để mặc cho chế độ độc tài Batista củng cố quyền lực.

Dưới sự lãnh đạo của Batista, tham nhũng và áp bức hoành hành, nhưng Cuba cũng chứng kiến du lịch bùng nổ và tầng lớp trung lưu phất lên.

"Đây là giai đoạn Mỹ ủng hộ các lãnh đạo độc tài trên khắp Mỹ Latinh, miễn là họ chống cộng, bởi vì đây là thời Chiến tranh Lạnh," Phó giáo sư Michael Bustamante nói.

Giữa lúc đó, Fidel Castro nổi lên như biểu tượng chống chế độ. Sau thất bại trong cuộc nổi dậy năm 1953 và bị giam giữ, ông đã trở lại vào năm 1956 để phát động một cuộc chiến tranh du kích.

Đến cuối năm 1958, khi lực lượng nổi dậy chiếm ưu thế, Batista bỏ chạy khỏi đất nước. Ngày 8/1/1959, Castro tiến vào Havana, mở ra kỷ nguyên Cuba xã hội chủ nghĩa.

Ban đầu, quan hệ Mỹ–Cuba chưa xấu đi ngay. Thế rồi, vào tháng 4/1959, Fidel Castro thăm Mỹ, đinh ninh rằng sẽ gặp Tổng thống Eisenhower. Nhưng thay vào đó, ông được Phó Tổng thống Richard Nixon tiếp, còn Eisenhower thì quyết định đi chơi gôn.

Giáo sư Lillian Guerra, chuyên ngành Lịch sử Cuba và Caribe, Đại học Florida, nói với BBC: "Đây là một bước ngoặt lịch sử, nhưng đáng tiếc đã không diễn ra theo hướng có thể thay đổi quan hệ Mỹ-Cuba. Nếu khi đó Eisenhower trực tiếp gặp và đối thoại với Fidel Castro thì sự thể đã khác."

Tình hình sau đó leo thang. Chính phủ Cuba đã công bố các cải cách mà rồi đây sẽ dẫn tới việc quốc hữu hóa đất đai và nhà máy thuộc sở hữu của người Mỹ. Các cải cách quốc hữu hóa tài sản Mỹ và việc Cuba xích lại gần Liên Xô đã khiến Washington lo ngại.

Năm 1961, hai nước cắt đứt quan hệ ngoại giao. Vào ngày 17/4/1961, tức đúng 65 năm trước, 1.500 tay súng Cuba lưu vong được sự hậu thuẫn của CIA đã thâm nhập vào Vịnh Con Heo ở bờ biển phía nam Cuba nhằm lật đổ chính quyền non trẻ của Fidel Castro.

Sau ba ngày giao tranh ác liệt, quân của Fidel Castro đã đánh bại cuộc tấn công do Mỹ hậu thuẫn.

Phó giáo sư Bustamante nói: "Câu chuyện về quốc gia nhỏ bé này giống chuyện David chống lại Goliath. Điều đó mang giá trị biểu tượng rất lớn và gây tiếng vang mạnh mẽ, còn Mỹ thì hoàn toàn bị bẽ mặt."

Sau đó, Mỹ tiếp tục tiến hành các chiến dịch quân sự và do thám nhằm vào Cuba, trong đó có Chiến dịch Cầy lỏn (tức Operation Mongoose), nhưng cũng thất bại trong việc lật đổ Fidel Castro.

Căng thẳng dâng lên đỉnh điểm vào năm 1962 khi Liên Xô xây dựng các căn cứ tên lửa hạt nhân tại Cuba và bị Mỹ phát hiện. Tổng thống John F. Kennedy đã tuyên bố Mỹ sẽ coi việc Liên Xô phóng bất kỳ quả tên lửa hạt nhân nào từ Cuba vào bất kỳ nước nào ở Tây Bán cầu là hành động tấn công của Liên Xô nhằm vào Mỹ.

Cuộc Khủng hoảng Tên lửa Cuba đã đưa thế giới đến gần bờ vực chiến tranh hạt nhân nhất trong lịch sử. Cuối cùng, sau 13 ngày với các nỗ lực ở hậu trường, các bên đã đạt được một thỏa thuận: Liên Xô rút tên lửa, Mỹ cam kết không xâm lược Cuba.

Sau khủng hoảng, căng thẳng không hạ nhiệt. Mỹ duy trì cấm vận kinh tế, trong khi Cuba trở thành đồng minh thân thiết của Liên Xô. Nền kinh tế Cuba được duy trì nhờ vào viện trợ từ Liên Xô, đặc biệt là dầu lửa trợ giá.

Trong nhiều thập niên, vì lý do kinh tế và chính trị, hàng trăm ngàn người Cuba đã di cư sang Mỹ, đặc biệt là bang Florida, tạo nên một cộng đồng lưu vong có ảnh hưởng chính trị lớn.

Sự sụp đổ của Liên Xô năm 1991 khiến Cuba mất đi đối tác kinh tế chính: mất hơn 85% giá trị ngoại thương khi Liên Xô và khối Đông Âu tan rã.

Đất nước rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng: thiếu lương thực, thiếu nhiên liệu, kinh tế suy thoái. Chính phủ buộc phải tiến hành một số cải cách dè dặt và tìm kiếm đồng minh mới, và Venezuela dưới thời Hugo Chávez đã trở thành nhà bảo trợ chủ chốt, với nguồn cung dầu đều đặn.

Năm 2006, Fidel Castro chuyển giao quyền lực cho em trai Raúl Castro, người theo đường lối thực dụng hơn.

Dưới thời Tổng thống Barack Obama, quan hệ hai nước bắt đầu cải thiện. Năm 2016, hai bên mở lại đại sứ quán và Obama trở thành tổng thống Mỹ đầu tiên thăm Cuba sau gần 90 năm.

Ông Obama khi đó đã tự tin tuyên bố: "Tôi đến đây để khép lại tàn dư cuối cùng của Chiến tranh Lạnh tại châu Mỹ."

Thế nhưng, tiến trình này đã bị đảo ngược khi Donald Trump lên nắm quyền vào năm 2017. Ông Trump đã gia tăng trừng phạt và theo đuổi chiến lược "gây áp lực tối đa".

Năm 2018, ông Miguel Díaz-Canel lên nắm quyền tại Cuba, chấm dứt hơn 60 năm gia đình Castro lãnh đạo, nhưng mâu thuẫn giữa hai nước vẫn không hề hạ nhiệt.

Đến năm 2026, tình hình càng trở nên căng thẳng hơn khi khủng hoảng tại Venezuela làm gián đoạn nguồn cung dầu, gây mất điện và thiếu lương thực trên đảo quốc Caribe.

Phó giáo sư Bustamante nhận định: "Những gì xảy ra ở Venezuela đã tạo hiệu ứng dây chuyền nghiêm trọng lên kinh tế Cuba… thử thách sự ổn định của chính quyền theo cách chưa từng thấy kể từ thập niên 1990."

Chuyên gia Sebastian A. Arcos, Giám đốc lâm thời Viện Nghiên cứu Cuba, Trường Nghiên cứu Quốc tế và Công chúng Steven J. Green, Đại học Quốc tế Florida (FIU), đánh giá với BBC News Tiếng Việt: "Thách thức hiện nay nghiêm trọng hơn nhiều bởi nguồn vốn – hạ tầng và lao động – vốn tồn tại vào năm 1990 ngay trước thời điểm Liên Xô sụp đổ, nay đã cạn kiệt và hạ tầng kinh tế thì chịu ảnh hưởng nghiêm trọng từ tình trạng thiếu đầu tư kinh niên."

Ông Arcos cho rằng chế độ Cuba không bao giờ đa dạng hóa nền kinh tế và dựa ngày càng nhiều vào du lịch và kiều hối. Và do đó, khi không còn sự bảo trợ từ Venezuela nữa, nền kinh tế của Cuba trở nên bất ổn.

"Hiện chế độ đã mất hết tư cách cả về chính trị lẫn kinh tế và sự bất ổn trong dân chúng không ngừng gia tăng," ông Arcos nói và cho rằng có thể tác động bên ngoài cộng với việc dân chúng nổi dậy bên trong sẽ khiến Cuba sụp đổ.

Trong khi Cuba chìm vào khủng hoảng, ở bên ngoài, Tổng thống Trump tiếp tục cảnh báo khả năng can thiệp quân sự, gọi Cuba là "mối đe dọa bất thường và nghiêm trọng" và cáo buộc chính quyền Cuba ủng hộ các đối thủ của Mỹ.

Khả năng Mỹ can thiệp cao không?

Sau hơn nửa thế kỷ, Mỹ và Cuba vẫn ở hai thái cực đối nghịch.

Theo Giáo sư Derby, người Cuba đặc biệt nhạy cảm với "những cách thức mà Mỹ đã nhiều lần sử dụng để làm suy giảm chủ quyền của họ – từ cuộc đổ bộ thất bại tại Vịnh Con Heo năm 1961 nhằm lật đổ chính quyền cách mạng, cho đến các âm mưu ám sát Fidel Castro trong hàng thập kỷ."

Đây chính là nguyên nhân mà Chủ tịch Cuba Miguel Díaz-Canel đã nói nhiều lần trong thời gian gần đây, rằng Cuba sẽ đứng lên chống lại cuộc tấn công của Mỹ.

Tuy nhiên, ở một phương diện khác, dưới sự lãnh đạo độc đoán và yếu kém của chính quyền cộng sản trong hàng chục năm qua, bất đồng trong xã hội bị bóp nghẹt nhưng vẫn tồn tại âm ỉ, chực chờ bùng lên khi có điều kiện thuận lợi, chẳng hạn tác nhân từ bên ngoài.

Vậy thì điều gì thôi thúc ông Trump can thiệp vào Cuba? Hay nói cách khác, Tổng thống Trump, người vốn nổi tiếng thích giao dịch, trao đổi, thấy điều gì hấp dẫn cụ thể ở Cuba để có thể thực hiện một cuộc phiêu lưu quân sự nữa?

Ở Venezuela và Iran, người ta hay nói về dầu mỏ. Nhưng một đất nước Cuba nhỏ bé và nghèo nàn có gì để khiến ông Trump phải bận tâm và quyết tâm "ghé qua".

Chuyên gia Arcos nói rằng, qua trường hợp Venezuela, rõ ràng là Tổng thống Trump thích các sắp xếp mang tính giao dịch. Tuy nhiên, theo ông Arcos, mô hình Venezuela không thể áp dụng tại Cuba nếu điều ông Trump tìm kiếm là sự thay đổi chế độ hoàn toàn.

"Rõ ràng giải pháp duy nhất để đảm bảo cả an ninh quốc gia của Mỹ và tự do cho người dân Cuba là một sự chuyển tiếp đầy đủ lên dân chủ. Một Cuba dân chủ về chính trị và phồn vinh về kinh tế sẽ là một láng giềng tốt hơn rất nhiều cho nước Mỹ và cho cả Tây Bán Cầu so với chế độ hiện tại," ông Arcos nói.

Trong khi đó, Giáo sư Derby nhận định: "Trump đúng là người theo chủ nghĩa giao dịch, và có lẽ ông ấy nhìn thấy cơ hội bất động sản cho gia đình mình tại Cuba, xét đến sức hút của ngành du lịch Cuba trong suốt thế kỷ 20." Bà cũng thừa nhận rằng hiện Cuba không có nhiều thứ để đưa ra, ngoài quyền lực mềm như hỗ trợ y tế – lĩnh vực mà Trump không hề quan tâm, thể hiện rõ qua việc ông cắt giảm mạnh USAID.

Cuba không cho thấy lợi ích tiềm năng to lớn như Venezuela, trong khi các rủi ro đi kèm một chiến dịch quân sự là rất khó lường. Do đó, các nhà nghiên cứu cho rằng có thể các tuyên bố của ông Trump, và việc chuẩn bị kế hoạch can thiệp quân sự, nếu có, chủ yếu là nhằm phát tín hiệu răn đe hơn là một chiến lược sẵn sàng triển khai ngay lập tức.

Thực ra, trong hàng thập kỷ xung khắc kể từ khi Fidel Castro lên nắm quyền, ý tưởng can thiệp quân sự vào Cuba đã được giới chức Mỹ bàn thảo nhiều lần. Nhưng ngoài các lệnh cấm vận, các chiến dịch phá hoại, âm mưu ám sát và tình báo, Mỹ vẫn chưa thực hiện một cuộc đổ quân.

Theo đánh giá của các chuyên gia, trong bối cảnh quân đội Cuba suy yếu và trang thiết bị xuống cấp, nếu Mỹ mở chiến dịch quân sự thì có thể đạt được thắng lợi nhanh chóng và áp đảo. Tuy nhiên, thách thức thực sự sẽ đến sau đó, khi Mỹ phải đối mặt với việc thiết lập trật tự, xây dựng chính quyền mới và ổn định tình hình chính trị.

Một chiến thắng quân sự có thể đến dễ dàng, nhưng một chiến thắng chính trị là điều khó khăn hơn rất nhiều.