Vita vya Toyota: Jinsi Chad Ilivyolishinda Jeshi la Gaddafi kwa Kutumia Magari ya Pickup

Mwaka 1987, wapiganaji wa Chad waliokuwa na magari madogo ya kubeba mizigo yenye uwezo wa kutembea kwa kasi waliisababishia jeshi la Libya mfululizo wa kushindwa kwa namna ya kushangaza. Vita hivi vinaendelea kutoa mwanga kuhusu migogoro isiyo na uwiano wa kijeshi katika eneo la Sahel.

Katika vita vilivyopiganwa kati ya Januari na Septemba 1987, Chad ilisababisha kushindwa mfululizo kwa Libya ya Muammar Gaddafi katika maeneo ya jangwa.

Wakikabiliwa na jeshi la Libya lililokuwa na ubora mkubwa zaidi katika vifaru, magari ya kivita, silaha za mizinga na ndege, wapiganaji wa Chad walitegemea kasi na cha kushangaza mamia ya magari aina ya Toyota pickup yaliyobadilishwa kuwa magari ya kivita.

Kuanzia Fada hadi Maaten al-Sarra, kampeni hii ya kijeshi ilibadilisha kwa kiasi kikubwa uwiano wa nguvu kati ya majeshi hayo mawili na ikaingia katika historia kama "Vita vya Toyota" (Toyota War). Takribani miongo minne baadaye, mantiki ya vita hivi, uhamaji wa haraka, kutawanyika na mashambulizi ya kasi, bado inaendelea kuathiri migogoro katika eneo la Sahel.

Kwa nini Chad na Libya zilipigana?

Ili kuelewa mzozo kati ya Chad na Libya, ni lazima turudi nyuma kabla ya mwaka 1987, kwa sababu "Vita vya Toyota" kwa kweli vilikuwa awamu ya mwisho ya mzozo wa zamani zaidi.

Mambo mawili ni muhimu kueleza chanzo cha kuzuka kwa mzozo huo: kukosekana kwa utulivu wa kisiasa kwa muda mrefu nchini Chad na kutwaliwa na Libya kwa ukanda wa Aozou.

Tangu miaka ya 1960, Chad imekuwa ikikumbwa na mfululizo wa uasi na vita vya wenyewe kwa wenyewe. Libya ya Muammar Gaddafi ilianza kujihusisha taratibu na mzozo wa Chad na hasa ilitoa msaada kwa Serikali ya Mpito ya Umoja wa Kitaifa (GUNT), ikiwa ni pamoja na baada ya Hissène Habré kuingia madarakani mwaka 1982.

Kwa mujibu wa Dk. Evariste Ngarlem Tolde, mhadhiri na makamu wa rais wa Chuo Kikuu cha Emi Koussi, Hissène Habré alipinga daima uwepo wa Libya nchini Chad. Inasemekana suala hili ndilo lililosababisha kuvunjika kwa uhusiano wake na Goukouni Oueddei mwaka 1976.

"Kwa Hissène Habré, hakukuwa na uwezekano wa kukubali uwepo wa Libya katika eneo la kitaifa. Kwa Goukouni Oueddei, waasi hawangeweza kukabiliana na Libya pamoja na serikali kuu ya Rais Tombalbaye. Hilo ndilo lililoeleza kutengana kwao mwaka 1976," anaeleza Dk. Evariste Ngarlem Tolde.

"Lakini tunapaswa kuanzia Juni 7, 1982, tarehe ambayo Hissène Habré alichukua madaraka kwa kuipindua Serikali ya Mpito ya Umoja wa Kitaifa ya Goukouni Oueddei.

Hissène Habré aliingia N'Djamena, huku Goukouni akivuka Mto Chari, kufika Libya, kisha akarudi Chad kupitia upande wa Kaskazini, ambako alianzisha Serikali yake ya Mpito ya Umoja wa Kitaifa huko Bardai," anafafanua.

Daudi dhidi ya Goliathi: Vikosi Vilivyohusika

Mwishoni mwa mwaka 1986, Walibya bado walidhibiti sehemu kubwa ya kaskazini mwa Chad, na Hissène Habré aliamua tena kuchukua hatua kwa kuwapa jukumu la operesheni hiyo Hassan Djamous, kamanda wa Jeshi la Taifa la Chad (FANT).

Kwa mujibu wa taarifa ya muhtasari ya Library of Congress kupitia Federal Research Division iliyochapishwa Desemba 1988, jeshi la Chad lilikuwa na takribani wanajeshi 3,000 na lilishambulia ngome ya Libya huko Fada, ambayo ilikadiriwa kuwa na takribani wanajeshi 1,200 wa Libya, pamoja na wapiganaji takribani 400 wa CDR, harakati ya Chad iliyokuwa mshirika wa Gaddafi.

Chad ilikuwa na magari aina ya Toyota pickup pamoja na magari mengine ya ardhini yenye uwezo wa kupita katika maeneo magumu, yaliyowekwa bunduki za mashine, mizinga na makombora ya kuzuia vifaru aina ya MILAN, pamoja na silaha ndogo.

Ufaransa na Marekani zilikuwa zimeipatia FANT magari ya ardhini yenye uwezo wa kupita katika maeneo magumu, pamoja na makombora ya kuzuia vifaru na ya kuzuia ndege.

Kwa upande mwingine, Libya ilikuwa na, miongoni mwa vifaa vingine, vifaru aina ya T-55 na magari ya kivita aina ya BMP, yaliyolindwa na maeneo yenye mabomu ya ardhini na ngome zenye kuimarishwa, pamoja na ndege aina ya L-39, helikopta za Mi-24, rada na makombora ya kutoka ardhini kwenda angani.

Goukouni Oueddei aliongoza Serikali ya Mpito ya Umoja wa Kitaifa (GUNT) kaskazini mwa Chad hadi mwaka 1987. Mwaka huo, mvutano ulizuka ndani ya harakati hiyo. Wakiwa wamechoshwa na miaka ya mapigano, baadhi ya viongozi waliiacha GUNT na kujiunga na Hissène Habré, licha ya kwamba vikosi vyake vilikuwa tayari vimerejesha sehemu ya eneo na kusonga mbele hadi Faya, anaeleza Dk. Tolde, ambaye amekuwa mwandishi wa habari tangu mwaka 1987 na sasa ni mwalimu na mtafiti.

Miongoni mwa viongozi waliojitenga na GUNT walikuwa Kamougué na Acheikh Ibn Omar. Baada ya kujikita kaskazini kwa msaada wa jeshi la Libya, walijikuta katikati ya mzozo mpya wa kugombea madaraka.

Libya ilianza kutafuta kumuondoa Goukouni Oueddei na kumweka Acheikh Ibn Omar kuwa mkuu wa GUNT.

Jaribio hili lilizua makabiliano kati ya vikosi vilivyokuwa waaminifu kwa Goukouni na CDR (Baraza la Mapinduzi la Kidemokrasia) la Sheikh Ibn Omar. Libya iliingilia kati upande wa Sheikh Ibn Omar. Ilikuwa katika mazingira haya ambapo vikosi vya Hissène Habré vilikuja kumsaidia Goukouni Oueddei, kwa mujibu wa Dk. Tolde.

Kisha wanajeshi wa Habré walipita pembeni ya maeneo yaliyokuwa yanadhibitiwa na Libya kwa kuvuka mpaka wa Niger.

Walivishambulia vikosi vya upande wa pili kutoka nyuma na kuwashtukiza wanajeshi wa Libya huko Faya.

Mashambulizi haya yalikuwa mwanzo wa kushindwa kwao. Baadaye, vikosi vya Chad viliteka tena Faya, Fada, na kisha Ouadi Doum, ambako vilikamata wanajeshi wengi wa Libya, akiwemo Kanali Khalifa Haftar, ambaye wakati huo alikuwa kamanda wa vikosi vya Libya vilivyokuwa vimetumwa Chad.

Ushindi huo pia ulimwezesha Hissène Habré kutwaa kiasi kikubwa cha vifaa vya kijeshi vilivyoachwa au vilivyotekwa. Kwa kutumia hali ya mkanganyiko ndani ya upande wa wapinzani, vikosi vyake viliendelea na mashambulizi na hatua kwa hatua vikateka tena maeneo muhimu kaskazini. Faya, Fada, Ouadi Doum na maeneo mengine yalianguka chini ya udhibiti wao.

Maendeleo haya yalitoa pigo kubwa kwa GUNT, ambayo wakati huo ilikuwa ikiongozwa na Acheikh Ibn Omar, na yalimwezesha Hissène Habré hatua kwa hatua kurejesha udhibiti wa kaskazini mwa Chad.

Vita vya Toyota

Baada ya kuwa rais mwaka 1982, Hissène Habré alikusudia kurejesha maeneo ya kaskazini yaliyokuwa yakikaliwa na Libya na washirika wake wa GUNT, hususan BET na, zaidi ya yote, ukanda wa Aozou.

Kwa Hissène Habré, lengo lilikuwa wazi: kuyafukuza majeshi ya Libya kutoka eneo la Chad na kuiteka tena Aozou. Nia hii, pamoja na upinzani wake wa muda mrefu dhidi ya Goukouni Oueddei, ilisababisha makabiliano ya moja kwa moja na Libya, ambayo yalifikia kilele katika vita vya mwaka 1987.

Fada, pigo kuu la kwanza

Mnamo Januari 2, 1987, Hissène Habré alianzisha mashambulizi makubwa ya kwanza katika kampeni ya kurejesha maeneo ya Chad yaliyokuwa yamekaliwa, huko Fada.

Ilikuwa huko Fada ambapo mchanganyiko wa mbinu za kijeshi uliokuja kuvitambulisha "Vita vya Toyota" ulijitokeza. Misafara ya vikosi vya Chad iliepuka makabiliano ya moja kwa moja na vifaru vya Libya.

Waliondoka kwenye njia za jangwani, wakapita pembeni ya maeneo yaliyokuwa yakidhibitiwa na adui, wakashambulia kwa kutumia mbinu za pembeni, kisha wakatumia makombora ya kuzuia vifaru vyenye masafa mafupi.

Library of Congress inaeleza mfululizo wa harakati za kuzingira na kuwapita wapinzani kwa pembeni.

Jeshi la Chad lilikuwa likiweka vikosi vya Muammar Gaddafi katika hali ngumu kutokana na matumizi ya magari ya kiraia yaliyobadilishwa kuwa vyombo vya mapigano: magari aina ya Toyota pickup.

Hapa ndipo "Vita vya Toyota" vinapata maana yake kamili. Vita hivyo vinaonesha kwamba ubora wa kiteknolojia wa Libya haukuwa na uhakika wa kutoa ubora wa kimkakati katika mapigano.

Wapiganaji wa Chad hawakuwa wakitafuta kukabiliana moja kwa moja na vifaru vya Libya aina ya T-55. Walitumia magari yao ya Toyota yenye kasi zaidi kupita pembeni ya maeneo ya adui, kuingia katika maeneo yaliyokuwa hayajalindwa sana, na kushambulia magari ya kivita kutoka pembe ambazo nguvu ya mashambulizi yake haikuwa na ufanisi mkubwa.

Wakati vifaru vya Libya vilivyokuwa vizito zaidi vilitegemea safu za ulinzi zilizokuwa karibu zisizobadilika, magari ya Toyota yaliweza kubadilisha mwelekeo kwa haraka. Uhamaji huu uliwezesha vikosi vya Chad kuvuka na kuzidi kwa kasi maeneo yaliyokuwa yakidhibitiwa na Libya.

Hasara zilikuwa kubwa kwa pande zote mbili, lakini zilikuwa kubwa zaidi upande wa Libya, ambapo mamia ya wanajeshi waliuawa, makumi ya vifaru viliharibiwa, wafungwa wengi walikamatwa, na magari kadhaa ya kivita yaliharibiwa au kutekwa.

Miezi michache baadaye, kati ya Machi 18 na 20, 1987, Wachad walionesha kwamba ushindi huo wa kwanza haukuwa wa bahati tu.

Baada ya kupoteza Fada, Walibya walijaribu kurejesha udhibiti wa hali kwa kutuma misafara miwili kutoka Ouadi Doum kuelekea Fada, kwa lengo la kuvisukuma nyuma vikosi vya Chad na kutwaa tena maeneo yaliyopotea.

B'ir Kora

Msafara wa kwanza wa Libya ulizuiwa mnamo Machi 19 na FANT karibu na B'ir Kora. Msafara wa pili kisha uliangukia kwenye mtego uliowekwa na vikosi vya Chad.

Wakati huo, gazeti la Le Monde, likinukuu chanzo cha kijeshi cha Ufaransa, liliripoti kwamba misafara yote miwili ilikuwa imeangamizwa na kukadiria kwamba kati ya Walibya 500 na 800 waliuawa au walipotea.

Vita hivi ni mojawapo ya mifano bora ya mbinu iliyotumiwa na Wachad. Vikosi vya N'Djamena havikulenga tu kushambulia sehemu ya mbele ya misafara ya wapinzani, bali pia kukata njia zao za kufanya mizunguko na za kujiondoa.

Jeshi la Libya, lililopangwa kuzunguka magari ya kivita na silaha za mizinga, lilikuwa katika mazingira hatarishi zaidi wakati vitengo vyake vilipotenganishwa na kushambuliwa kutoka pande mbalimbali.

Ouadi Doum, kushindwa vibaya kwa Walibya

Baada ya ushindi wao huko B'ir Kora, Wachad waliendelea kuwafuatilia vikosi vya Libya vilivyokuwa vikirejea hadi Ouadi Doum, ambako waliwashinda vibaya mnamo Machi 22 na 23.

Ouadi Doum, mojawapo ya vituo vikuu vya Libya kaskazini mwa Chad na pia kituo muhimu cha anga, ililindwa na maelfu kadhaa ya wanajeshi na ilikuwa na vifaru, magari ya kivita, silaha za mizinga na vifaa vya kujihami dhidi ya mashambulizi ya angani.

Kwa mujibu wa utafiti wa Marekani unaoitwa Chad: A Country Study, idadi ya vikosi vya Libya katika eneo hilo iliongezeka kutoka takribani wanajeshi 6,000 mwishoni mwa mwaka 1986 hadi karibu 11,000 mwezi Machi 1987.

Wachad, wakitambua kudhoofika kwa wapinzani wao, waliamua kuanzisha mfululizo wa mashambulizi ili kutowapa muda wa kujipanga upya.

Walishambulia kituo hicho, hasa kwa kutumia makombora ya kuzuia vifaru aina ya MILAN dhidi ya magari ya kivita. Sehemu ya vikosi vya Libya ilinaswa bila kutarajia. Baada ya takribani saa 25 za mapigano, Library of Congress ilikadiria kwamba hasara za Libya zilifikia zaidi ya waliouawa 1,200 na karibu wafungwa 450.

Ilikuwa katika vita hivi ambapo Khalifa Haftar, ambaye wakati huo alikuwa afisa mwandamizi wa jeshi la Libya, alitekwa na kuwa mfungwa.

Wachad pia waliteka kiasi kikubwa cha vifaa, vikiwemo vifaru, magari ya kivita, silaha za mizinga na vifaa mbalimbali vya kijeshi.

Library of Congress baadaye ilifanya muhtasari wa tatizo lililokuwa likikabili Libya: kushindwa huku kulifichua udhaifu wa vikosi vyake vizito vya magari ya kivita dhidi ya mpinzani aliyekuwa na uhamaji mkubwa zaidi.

Vita hivyo vilibadilisha mwelekeo wake. Baada ya Fada, B'ir Kora na Ouadi Doum, Wachad waliendelea kusonga mbele na kutwaa tena Aozou mnamo Agosti 8, 1987.

Hata hivyo, mwitikio wa Libya ulikuwa wa haraka. Tripoli iliongeza rasilimali zake na kumkabidhi Jenerali Ali al-Sharif jukumu la kuongoza mashambulizi.

Toyota iliwezaje kujikita nchini Chad?

"Hatimaye magari ya Toyota yalienea katika maeneo mengi yenye migogoro, hasa barani Afrika. Lakini ilikuwa nchini Chad ambako yalithibitishwa kwa mara ya kwanza thamani yake. Tangu miaka ya mwanzo ya uhuru, nchi hiyo ilikuwa imekumbwa na uasi. Uasi wa Chad hatimaye uliingia madarakani na, kupitia mapigano, ukajenga utaalamu wa kweli katika matumizi ya magari haya. Mabadiliko haya yalifikia kilele chake katika Vita maarufu vya Toyota," anaeleza Dk. Evariste Ngarlem Tolde, mhadhiri-mtafiti na makamu wa mkuu wa Chuo Kikuu cha Emi Koussi (UNEK) huko N'Djamena.

Uwanjani, magari haya yalibadilisha kwa kiasi kikubwa hali za mapigano. Uimara wake ulifanya yafae sana kwa ajili ya mapigano. Mapambano wakati mwingine yalikuwa makali sana: magari yalijikuta yakikabiliana uso kwa uso, bumper kwa bumper, kiasi kwamba migongano iliweza kutoa injini na kuzipeleka ndani ya sehemu za abiria. Wapiganaji wa Chad ndipo walipotambua kwamba magari haya, ambayo awali yalitengenezwa kwa ajili ya usafirishaji, yangeweza pia kuwa zana muhimu sana za vita.

Mandhari ya Chad pia yalikuwa kwa manufaa yao. Majangwa, milima na umbali mrefu vilihitaji magari yenye uwezo wa kusafiri kwa kasi na kustahimili mazingira magumu. Magari ya Toyota yalitimiza mahitaji hayo: yalikuwa imara, rahisi kuendesha na kugeuza mwelekeo, na kwa kiasi fulani yalikuwa rahisi kuendesha na kutengeneza. Hivyo, hatua kwa hatua yakawa muhimu kwa usafirishaji, usafirishaji wa vifaa na operesheni za kijeshi.

Uzoefu huu haukuishia Chad. Kadiri muda ulivyopita, matumizi ya magari ya Toyota yalisambaa katika majeshi ya kitaifa, harakati za silaha na makundi ya waasi kote barani Afrika. Hata leo, magari aina ya Toyota pickup yanapatikana kwa wingi katika maeneo mengi ya migogoro barani Afrika. Lakini historia yao ya kijeshi ilianzia Chad.

"Uzoefu uliopatikana wakati wa uasi wa kwanza ulithibitishwa zaidi hasa wakati wa mapigano huko N'Djamena mwaka 1979, yaliyomkutanisha Hissène Habré na Waziri Mkuu Félix Malloum. Katika muda wa siku chache, watu wa Goukouni Oueddei walisafiri zaidi ya kilomita 1,000 kufika katika mji mkuu. Walipowasili kwa magari yao ya Toyota, walitoa msaada wao kwa Hissène Habré. Kwa pamoja, walifanikiwa kumuondoa Félix Malloum," aliendelea Dk. Tolde.

Tukio hili tayari linaonesha mojawapo ya faida kuu za magari haya: uwezo wao wa kuwawezesha wapiganaji kusafiri umbali mrefu kwa haraka na kuingilia kati kwa uhamaji mkubwa katika eneo la operesheni.

Kwa hiyo, muda mrefu kabla ya "Vita vya Toyota" kuwa tukio maarufu katika historia ya kijeshi ya Afrika, Chad ilikuwa tayari imeonyesha uwezo wa magari haya. Toyota ilithibitisha kwanza thamani yake katika ardhi ya Chad kabla ya matumizi yake kuenea katika maeneo mengine ya bara. Wapiganaji wa Afrika baadaye walipitisha kwa upana mkakati ambao Wachad walikuwa wameanza kuujaribu.