آیا محدودیت‌های مرزی پاکستان بخشی از سناریوی محاصره زمینی ایران است؟

در شرایطی که جنگ و محدودیت‌های دریایی، مسیرهای سنتی تجارت ایران را با اختلال روبه‌رو کرده است، مرز پاکستان به یکی از مهم‌ترین راه‌های انتقال کالا به ایران تبدیل شده است. اما توقف یک‌هفته‌ای تردد تجاری در دو گذرگاه اصلی میان دو کشور، این مسیر را نیز با اختلال مواجه کرد و صدها کامیون و محموله را در دو سوی مرز متوقف گذاشت. اکنون با بازگشایی یکی از این گذرگاه‌ها، بخشی از مبادلات از سر گرفته شده، اما محدودیت‌های تجاری همچنان ادامه دارد.

پاکستان از ۱۷ اکتبر تردد تجاری از گذرگاه‌های گبد-ریمدان و تفتان-میرجاوه را متوقف کرد؛ تصمیمی که در تضاد با سیاست چند ماه پیش اسلام‌آباد قرار داشت. پاکستان پیش‌تر در واکنش به اختلال در حمل‌ونقل دریایی ایران، امکان پهلوگیری کشتی‌های ایرانی در بنادر خود را فراهم کرده و چند مسیر زمینی را برای انتقال کالا به ایران در اختیار بازرگانان قرار داده بود.

رسانه ایران و پاکستان روز یکشنبه ۳ آبان گزارش دادند که گذرگاه گبد-ریمدان از روز شنبه بازگشایی شده و تردد کامیون‌های حامل کالا، از جمله گاز مایع و مواد غذایی، از سر گرفته شده است. هرچند به نوشته روزنامه پاکستانی «دان»، فعلا تنها محموله‌هایی اجازه عبور یافته‌اند که بارنامه آن‌ها مربوط به ۲۴ مهر یا پیش از آن باشد.

بسته شدن این گذرگاه‌ها، علاوه بر اختلال در تجارت دو کشور، پرسش‌هایی را درباره آینده مسیرهای زمینی تأمین کالا برای ایران مطرح کرده است. در حالی که مقام‌های ایرانی و پاکستانی دلایل فنی، امنیتی و اداری را برای این اقدام مطرح می‌کنند، برخی ناظران آن را در چارچوب فشارهای گسترده‌تر بر اقتصاد ایران ارزیابی می‌کنند.

چرا مرزها بسته شد؟

وزارت بازرگانی پاکستان در ۲۴ مهر ۱۴۰۵(۱۶ اکتبر ۲۰۲۶) مصوبه‌ای را لغو کرد که بر اساس آن، واردات از ایران موقتاً از ارائه «فرم الکترونیکی واردات» معاف شده بود. یک روز بعد، تردد تجاری در گذرگاه‌های گبد-ریمدان و تفتان-میرجاوه متوقف شد و اختلال در مبادلات مرزی آغاز شد.

در ۲۸ مهر، هم‌زمان با سفر عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، به تهران، مقام‌های ایرانی از حل مشکلات مرزی و بازگشایی گذرگاه‌ها خبر دادند. با این حال، بازگشایی تنها به‌صورت محدود انجام شد. گذرگاه گبد-ریمدان برای صادرات کالاهای فسادپذیر پاکستان فعال شد و برخی محموله‌ها اجازه عبور یافتند، اما واردات گاز مایع از ایران تا روز شنبه ۲ آبان متوقف ماند.

درباره علت توقف تجارت نیز دو طرف توضیحات متفاوتی ارائه کرده‌اند. روزنامه پاکستانی «دان» گزارش داده است که مقام‌های ایالت بلوچستان، از جمله بختیار اسماعیل، معاون کمیسر منطقه چاغی، و شاهد ریند، مشاور رسانه‌ای وزیر اعلای بلوچستان، این اقدام را موقتی توصیف کرده‌اند. به گفته آن‌ها، هدف از این تصمیم تشدید کنترل‌های امنیتی، مقابله با قاچاق و حمایت از عملیات ضدتروریستی بوده است.

در مقابل، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، توقف تردد و مبادلات را ناشی از مشکلات فنی و ضرورت اتخاذ تدابیر احتیاطی دانست و گفت مقام‌های دو کشور برای رفع موانع در تماس و مذاکره‌اند.

رضا امیری‌مقدم، سفیر ایران در پاکستان، نیز اعلام کرده است که ایران هیچ محدودیتی برای صادرات کالا به پاکستان اعمال نکرده و مرزهایش باز است. به گفته او، تغییر در مقررات وارداتی پاکستان عملا مانع ارسال محموله‌ها شده و صدها کامیون حامل گاز مایع نیز چند هفته است در خاک پاکستان در انتظار تخلیه یا ترخیص هستند.

در کنار این توضیحات، فعالان اقتصادی به موانع بانکی نیز اشاره کرده‌اند. پیمان سنندجی، از اتاق بازرگانی تهران، گفته است واردکنندگان پاکستانی برای انجام واردات از ایران باید فرم الکترونیکی مربوط را از طریق شبکه بانکی خود ثبت کنند؛ فرایندی که به‌دلیل تحریم‌های بانکی علیه ایران با دشواری روبه‌روست.

پیامدهای توقف تجارت به‌سرعت در صف کامیون‌ها نمایان شد. اتاق بازرگانی و صنایع کویته شمار کامیون‌های گرفتار در دو سوی مرز را حدود دو هزار دستگاه برآورد کرد. در همین حال، رسانه‌های ایرانی از صف‌هایی طولانی‌تر در گذرگاه ریمدان خبر دادند و گزارش کردند که حدود سه هزار کامیون در انتظار عبور به پاکستان بوده‌اند.

وضعیت داد و ستد بین ایران و پاکستان چگونه است؟

مرز مشترک ایران و پاکستان تنها یک گذرگاه تجاری نیست، بلکه یکی از شریان‌های اقتصادی مهم برای هر دو کشور به شمار می‌رود. با این حال، حجم تجارت دوجانبه همچنان بسیار پایین‌تر از هدف ۱۰ میلیارد دلاری مورد نظر تهران و اسلام‌آباد است. آمارهای رسمی، بسته به منبع و دوره مورد بررسی، ارزش مبادلات دو کشور را بین حدود یک تا ۳/۱ میلیارد دلار برآورد می‌کنند.

به گفته دهقان دهنوی، رئیس سازمان توسعه تجارت ایران، حدود ۶۲ درصد صادرات ایران به پاکستان به اقلام انرژی‌ محور از جمله گاز نفتی، قیر، بوتان، پلی‌اتیلن هستند. در سوی مقابل، حدود ۷۰ درصد واردات ایران از پاکستان را کالاهای کشاورزی و دامی از جمله برنج، گوشت گاو، کنجد، انبه، موز، دام زنده و ژلاتین تشکیل می‌دهند.

در دو سال اخیر به دلیل تنش‌های ایران با اسرائیل و آمریکا، مبادلات تجاری ایران و پاکستان مانند قبل نیست.

محمدعلی نشاطی، عضو اتاق بازرگانی مشترک ایران و پاکستان، در گفت‌وگو با تجارت‌نیوز با اشاره به مشکلات ایجادشده در پاکستان و تاثیر آن بر تجارت دو کشور، از کاهش چشمگیر مبادلات خبر داده است. به گفته او، برخی گذرگاه‌ها، از جمله مرز میرجاوه، چند ماه است که بسته‌اند.

پیامد برای دو بلوچستان

در دو سوی مرز، استان سیستان و بلوچستان ایران و ایالت بلوچستان پاکستان قرار دارند؛ مناطقی که به دلیل پیوندهای فرهنگی، زبانی و خانوادگی، روابطی فراتر از مناسبات معمول مرزی با یکدیگر دارند.

با بسته شدن مرزها، ایالت بلوچستان پاکستان از نخستین مناطقی است که پیامدهای این تصمیم را احساس می‌کند. پاکستان روزانه حدود ۷ هزار تن گاز مایع از ایران وارد می‌کند و به گفته شمس‌الحق، رئیس پیشین اتاق بازرگانی بندر گوادر، بیش از ۴ هزار تن از این مقدار از طریق گذرگاه گبد-ریمدان وارد این کشور می‌شود.

رویترز گزارش کرده که با قطع این جریان، قیمت کپسول ۱۲ کیلویی گاز مایع طی چند روز از ۴۵۰۰ به حدود ۷۰۰۰ روپیه افزایش یافت و در برخی مناطق از این رقم نیز فراتر رفت. پاکستان در آستانه فصل سرما به این سوخت نیاز دارد و رئیس انجمن گاز مایع این کشور هشدار داده است که کمبود و افزایش قیمت‌ها ممکن است تشدید شود. بیش از هزار کانتینر پاکستانی حامل برنج، موز و سیب‌زمینی برای ایران نیز در مرز متوقف مانده‌اند و اتاق بازرگانی کویته به اعضای خود توصیه کرده سفارش تازه‌ای برای ایران ثبت نکنند.

در سمت ایران، سیستان و بلوچستان بیش از بسیاری از مناطق دیگر از این محدودیت‌ها تاثیر می‌پذیرد. تجارت مرزی و بازارچه‌های محلی بخشی از اقتصاد منطقه را تشکیل می‌دهند و شماری از ساکنان نیز برخی کالاهای مورد نیاز خود را از پاکستان تهیه می‌کنند. پیوندهای گسترده اقتصادی، فرهنگی و خانوادگی میان دو سوی مرز باعث شده است که هرگونه اختلال طولانی‌مدت در تردد و مبادلات، آثار مستقیم بر معیشت و فعالیت‌های اقتصادی منطقه داشته باشد.

محاصره زمینی

برای ایران که با تورم بالا، رکود اقتصادی، محدودیت‌های تجاری ناشی از جنگ و تحریم‌های گسترده روبه‌روست، مرزهای زمینی با کشورهای همسایه از جمله پاکستان از مسیرهای مهم تجارت و تامین بخشی از نیازهای وارداتی به شمار می‌روند. از این رو، اختلال در تردد کالا از این گذرگاه‌ها می‌تواند بر صادرات غیرنفتی، واردات برخی کالاها و درآمدهای ارزی اثر بگذارد.

در همین حال، برخی ناظران بسته شدن گذرگاه‌های مرزی را در چارچوب فشارهای گسترده‌تر بر اقتصاد ایران ارزیابی می‌کنند.

روزنامه وال‌استریت ژورنال نوشته است که محدود شدن تردد در برخی مسیرهای زمینی ایران، از جمله مرزهای عراق و پاکستان، می‌تواند فشار اقتصادی بر تهران را افزایش داده و هم‌زمان با محدودیت‌های دریایی، هوایی و بانکی، بر دشواری‌های تجارت خارجی ایران افزوده است.

با این حال، هنوز شواهدی در دست نیست که نشان دهد توقف مبادلات در مرز پاکستان بخشی از یک طرح رسمی و هماهنگ برای «محاصره زمینی» ایران بوده است. مقام‌های پاکستانی این اقدام را به ملاحظات امنیتی و اداری مرتبط دانسته‌اند و مقام‌های ایرانی نیز از مشکلات فنی و احتیاطی سخن گفته‌اند.

این تحولات در حالی رخ داده که پاکستان پیش‌تر اقدام‌هایی برای تسهیل انتقال کالا به ایران انجام داده بود. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، اسلام‌آباد در ۲۵ آوریل شش مسیر زمینی را برای انتقال کالاهای کشورهای ثالث به ایران باز کرد. همچنین از ۲۴ مارس تا ۲۱ ژوئن، الزام ارائه ضمانت بانکی و اعتبار اسنادی برای واردات برخی کالاها، از جمله برنج، گوشت، سبزیجات و دارو، برداشته شد؛ اقدام‌هایی که با هدف تسهیل ورود کالا به ایران انجام شده بود.

هم‌زمان با افزایش فشارهای اقتصادی بر تهران، گمانه‌زنی‌هایی نیز درباره محدود شدن مسیرهای زمینی تجارت ایران مطرح شده است. روزنامه دیلی تلگراف در مردادماه امسال به نقل از مقام‌های اسرائیلی و افراد آگاه گزارش داد که آمریکا و اسرائیل، در چارچوب تلاش برای افزایش فشار اقتصادی بر ایران، درباره امکان اعمال نوعی «محاصره زمینی» گفت‌وگو کرده‌اند.

به نوشته این روزنامه، یکی از گزینه‌های مورد بررسی، ترغیب کشورهای هم‌مرز با ایران، از جمله عراق و پاکستان، به تشدید کنترل‌ها یا محدود کردن تردد از گذرگاه‌های مرزی بوده است؛ اقدامی که می‌تواند جریان واردات و صادرات ایران را تحت تأثیر قرار دهد. با این حال، این گزارش تاکید کرده بود که اجرای چنین طرحی با توجه به تعداد همسایگان ایران و پیچیدگی‌های سیاسی و لجستیکی آن، با چالش‌های قابل توجهی روبه‌رو خواهد بود.