​​انتقال خاک مزار بنیانگذاران تاجیکستان به‌شمول یک افغان از مسکو به دوشنبه

تاجیکستان امروز، ۱۹ می، کپسول‌های حاوی مشتی از خاک مزار سه شخصیت تأثیرگذار تاریخ این کشور در دهه‌های ۲۰ و ۳۰ قرن بیستم را که در پایه‌گذاری این جمهوری و بقای آن نقش اساسی داشتند، از مسکو به دوشنبه منتقل کرد.

امامعلی رحمان، رئیس‌جمهور تاجیکستان، صبح امروز(سه‌شنبه ۲۹ ثور) در میدان هوایی بین‌المللی دوشنبه به خاک مزار بنیانگذاران جمهوری شوروی تاجیکستان در دههٔ ۱۹۲۰ ـ شیرین‌شاه شاه تمُر، نصرت‌الله مخصوم و نثار محمد ادای احترام کرد.

پس از اقامه نماز جنازهٔ این سه چهرهٔ تاریخی، مشتی از خاک مزار آنان را در آرامگاه لوچاب شهر دوشنبه دوباره به خاک سپرده شد.

قرار است در آیندهٔ نزدیک تندیس آنان نیز در این مکان که مزار بزرگان سیاست و ادب و فرهنگ این کشور است، گذاشته شود.

شیرین‌شاه شاه تمُر، نصرت‌الله مخصوم و نثار محمد را در دوران تبعید استالینی در سال ۱۹۳۷، به اتهام «دشمنی با خلق» و دیگر جرم‌های سیاسی اعدام کرده بودند. جسدهای بی‌جان آنان را در گورهای دسته‌جمعی در حومه مسکو زیر خاک کردند.

پس از مرگ ژوزف استالین، رهبر اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۵۳، پرونده‌های قربانیان تبعید استالینی، از جمله این سه چهرهٔ سیاسی تاجیک، بازبینی و آنان تبرئه شدند.

سه کپسول با مشتی از خاک مزار شیرین‌شاه شاه تمُر، نصرت‌الله مخصوم و نثار محمد که در گور دسته‌جمعی قربانیان تبعید استالینی در آرامگاه دونسکوی شهر مسکو واقع است، روز دوشنبه، ۱۸ می، در جریان یک مراسم با حضور مقام‌های روس به سراج‌الدین مهرالدین، وزیر خارجه تاجیکستان تحویل داده شد. آقای مهرالدین صبح روز سه‌شنبه این کپسول‌های نمادین را با هواپیما از مسکو به شهر دوشنبه آورد.

وزارت خارجه تاجیکستان گفته است که آوردن خاک نمادین بنیانگذاران این کشور «تجسم‌گر پیوند معنوی چهره‌های تاریخی با میهن است که عمر خود را برای خدمت به مردم بخشیدند.»

به گفته وزارت خارجه تاجیکستان، انتقال خاک مزار این شخصیت‌ها از مسکو به دوشنبه با دستور امامعلی رحمان، رئیس‌جمهور، انجام شده و «رویدادی مهم در مسیر برقراری عدالت تاریخی و حفظ و ارج‌گذاری به خاطرهٔ ملی» است.

در تاجیکستان این سه شخصیت را «قهرمانان و جان‌نثاران و فرزندان نامدار ملت» می‌دانند.

این سه چهرهٔ تأثیرگذار چه کارنامه‌ای دارند؟

شیرین‌شاه شاه تمُر

متولد سال ۱۸۹۹ در بدخشان تاجیکستان است و در تأسیس جمهوری تاجیکستان نقش مهمی ایفا کرده است.

خدمت‌های او در شناسایی تاجیکان به‌عنوان ملت مستقل در آسیای مرکزی و در تأسیس جمهوری مختار تاجیکستان (۱۹۲۴) و سپس تأسیس جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان (۱۹۲۹) مهم خوانده می‌شود. او در نخستین سال‌های تأسیس جمهوری تاجیکستان در مقام‌های حزبی و دولتی تاجیکستان مسئولیت‌های مهمی داشته است.

در اوج تعقیب‌های استالینی، ۹ ژوئیهٔ سال ۱۹۳۷ در مسکو بازداشت و ۲۱ اکتبر همان سال بر اساس پروندهٔ جنایی ساختگی، به جرم حضور در سازمان ملی‌گرای ضدشوروی اعدام شد. پس از مرگ استالین، رهبر خودکامهٔ شوروی، شیرین‌شاه شاه تمُر تبرئه شد. اکنون از او به‌عنوان یکی از شخصیت‌های مهم تاریخ معاصر تاجیکستان یاد می‌کنند. در شهرهای گوناگون تاجیکستان خیابان‌ها، مکتب‌ها و مؤسسه‌ها به نام او گذاشته شده است.

۲۷ ژوئن سال ۲۰۰۶ به شیرین‌شاه شاه تمُر عنوان عالی "قهرمان تاجیکستان" اعطا شد.

نصرت‌الله مخصوم

متولد سال ۱۸۸۱ است و در تأسیس جمهوری تاجیکستان نقش مهمی داشته است.

او یکی از رهبران اصلی جمهوری مختار شوروی سوسیالیستی تاجیکستان و بعدتر جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان بود.

در دهه‌های ۲۰ و ۳۰ سدهٔ گذشته فعالیت‌های مؤثری در تعیین مرز ملی و توسعهٔ دولت تاجیک‌ها در آسیای مرکزی انجام داده است.

در دوران تبعید استالینی او به اتهام «دشمنی با خلق» در ماه ژوئیهٔ سال ۱۹۳۷ دستگیر شد و در ماه اکتبر همان سال بر اساس پروندهٔ جنایی ساختگی «برای آماده‌کردن جنایت‌های ضدانقلابی» به اعدام محکوم شد و در سال ۱۹۳۸ اعدام شد. او نیز پس از مرگ ژوزف استالین تبرئه شد.

در شهر دوشنبه و دیگر شهرهای تاجیکستان خیابان‌ها، مؤسسه‌ها و یادگارهای تاریخی نام او را دارند. ۲۷ ژوئن سال ۲۰۰۶ به نصرت‌الله مخصوم عنوان عالی قهرمان تاجیکستان اعطا شد.

نثار محمد

نثار محمد (نثار محمد یوسف‌زایی افغان) سال ۱۸۹۷ در پیشاور پاکستان به دنیا آمده است. آن زمان پیشاور بخشی از هند بریتانیا بود.

او در رویدادهای انقلابی افغانستان شرکت داشت و یکی از قهرمانان جنگ سوم انگلیس و افغان در سال ۱۹۱۹ بود. او از یاران امیر و شاه آیندهٔ افغانستان امان‌الله‌خان بود. سپس به‌عنوان مهاجر سیاسی به آسیای میانه آمد و در پایه‌گذاری علم و آموزش و پرورش در تاجیکستان خدمت بزرگی کرد.

نخستین کتاب‌های درسی و مکتب‌ها با تلاش‌های او پدید آمدند. در سال‌های ۱۹۲۳ـ۱۹۲۴ کتاب‌های او «رهنمای حساب» و «الفبا» به چاپ رسیدند. نخستین دانشجویان تاجیک با راهنمایی او به دانشگاه‌های معتبر مسکو و لنینگراد (حالا سنت پترزبرگ) فرستاده شدند.

با تأسیس جمهوری مختار شوروی سوسیالیستی تاجیکستان، نثار محمد به کارهای مربوط به توسعهٔ جمهوری تازه‌تأسیس جلب شد و در سال ۱۹۲۷ کمیسر خلقی معارف (وزیر آموزش و پرورش) تاجیکستان تعیین شد.

در روند پیوستن خجند به تاجیکستان و سپس تبدیل تاجیکستان به جمهوری شوروی سوسیالیستی سهم بسزایی داشته است.

نثار محمد در پی تعقیب‌های سیاسی استالینی، ۸ اکتبر ۱۹۳۷ دستگیر شد و بر اساس پروندهٔ ساختگی حکم اعدام گرفت و ۲۲ اکتبر همان سال کشته شد.

در شهر دوشنبه به نشانهٔ قدردانی از زحمت‌های پُرارزش این شخصیت فداکار، خیابانی که ساختمان وزارت معارف و علم جمهوری تاجیکستان در آن واقع است، به نام نثار محمد گذاشته شده است.

رویداد امروز در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی در تاجیکستان بازتاب گسترده‌ای داشته است. بسیاری آن را بازگوی سیاست دولت در راستای گرامی‌داشت حافظه تاریخی، تحکیم خودشناسی ملی و ارج‌گذاری به خدمت‌های فرزندان صادق ملت می‌دانند. آنان می‌گویند این رویداد نشان می‌دهد که تاجیکستان امروز به گذشته با احترام می‌نگرد و از تاریخ برای ساختن آیندهٔ خود درس می‌گیرد.

به باور بسیاری، نصرت‌الله مخصوم، شیرین‌شاه شاه تمُر و نثار محمد برای بقای ملت تاجیک و دولت‌داری مبارزه کردند. اگر امروز تاجیکستان به‌عنوان کشوری مستقل وجود دارد، در این امر نقش این چهره‌های تاریخی نیز جایگاه ویژه دارد. در تاجیکستان پاس خاطرهٔ آنان تنها احترام به گذشته نیست، بلکه حفظ وجدان، خودشناسی و هستی ملت برای نسل‌های آینده دانسته می‌شود.