Cơ thể các cầu thủ bóng đá hàng đầu thay đổi thế nào trong 50 năm qua

Hai bàn thắng mang tính lịch sử tại FIFA World Cup nam kể lại câu chuyện về một sự chuyển đổi sâu sắc trong cả bóng đá và cơ thể của những cầu thủ hàng đầu.

Trong khoảng 30 giây căng thẳng và ngoạn mục vào năm 1970, Brazil đã luân chuyển bóng qua tám cầu thủ trước khi hậu vệ phải Carlos Alberto tung cú sút như búa bổ.

Bàn thắng thứ tư của đội trước Ý trong trận chung kết World Cup thường được ca ngợi là một trong những khoảnh khắc vĩ đại nhất trong lịch sử giải đấu.

Nhưng sau đó năm thập kỷ, một pha phối hợp bảy đường chuyền tương tự của Argentina trước Pháp trong trận chung kết năm 2022 – được cầu thủ chạy cánh Ángel Di María dứt điểm – chỉ mất 12 giây.

Bàn thắng năm 1970 đó "sẽ không xảy ra trong thời đại ngày nay", Tiến sĩ Orlando Laitano, giáo sư tại Đại học Florida và là chuyên gia hàng đầu về sinh lý học vận động, nhận định.

Nếu đội tuyển Brazil đó có thể xuyên không tới ngày nay, pha bóng của họ có thể sẽ bị đối thủ hiện đại vô hiệu hóa. Và theo Tiến sĩ Laitano, "khoảng cách lớn nhất sẽ không phải là tài năng – mà là sinh lý học".

'Cuộc chiến giành giật từng tấc sân'

Tiến sĩ Laitano, người từng làm việc với đội tuyển quốc gia Brazil tại World Cup 2014, cho biết các cầu thủ hiện đại đã trở thành những vận động viên khác biệt về mặt sinh học so với những người đi trước.

Ông cho rằng sự phát triển của khoa học thể thao và y học, cùng với những thay đổi trong cách chơi, đã khiến bóng đá đỉnh cao trở thành cuộc chiến giành giật từng tấc không gian trên sân, và "hệ quả là các cầu thủ hiện đại phải nhanh hơn và mạnh hơn".

Dữ liệu trong năm thập niên qua cho thấy các cầu thủ hàng đầu đã trở nên vừa cao hơn vừa thon gọn hơn, theo các nhà nghiên cứu từ Đại học Wolverhampton, Anh.

Họ đã so sánh thông tin hàng ngàn cầu thủ ở giải đấu cao nhất của bóng đá Anh từ thập niên 1970 đến thập niên 2020 – có tên gọi là Giải Hạng nhất trước năm 1992 và sau đó là Giải Ngoại hạng, nơi quy tụ đông đảo các cầu thủ hàng đầu từ khắp nơi trên thế giới.

Chiều cao trung bình của cầu thủ đã tăng hơn 4cm từ năm 1973 đến 2013.

Xu hướng này tiếp tục trong thập niên tiếp theo đối với thủ môn và hậu vệ, dù chiều cao trung bình của tiền đạo và tiền vệ giảm nhẹ.

Các nhà nghiên cứu cũng kết luận rằng các cầu thủ ở giải đấu hàng đầu này "đang trở nên có 'góc cạnh' và thể hình 'ectomorphic' hơn".

Các thuật ngữ trên có nghĩa là họ ngày càng có xu hướng mang dáng người cao, thon gọn, khung xương nhẹ và tay chân dài – được thể hiện qua điểm số tăng lên trong một thước đo gọi là Reciprocal Ponderal Index (RPI), đo chiều cao so với cân nặng theo cách nhấn mạnh độ mảnh.

Các tác giả nghiên cứu cho rằng sự thay đổi về hình thể là do mặt sân tốt hơn và khối lượng vận động tăng lên đối với cầu thủ ngày nay.

Vào thập niên 1970, các mặt sân vào giữa mùa đông thường rất lầy lội và "các cầu thủ phải rất cơ bắp mới có thể thi đấu tốt", theo Giáo sư danh dự Alan Nevill, một trong các đồng tác giả nghiên cứu.

Nhưng hiện nay, với mặt sân tốt hơn, "chúng ta có những cầu thủ nhẹ hơn, mảnh hơn, có thể thi đấu với sự duy trì năng lượng trong thời gian dài hơn".

Các chuyên gia cho biết phần lớn năng lượng đó được dùng cho tốc độ.

Chạy nước rút (nhiều hơn) để chiến thắng

Một số nghiên cứu ước tính rằng trong thập niên 1970 và 1980, cầu thủ hiếm khi vượt ngưỡng 30km/giờ – nhưng tại World Cup 2022, có ít nhất 10 người chạy nhanh hơn 35 km/giờ.

Và quan trọng là các cầu thủ phải đạt tốc độ tối đa của họ nhiều lần hơn trong một trận đấu.

"Nếu bạn nhìn vào các tiền đạo của thế kỷ trước, họ có thể đi bộ phần lớn trận đấu, nhưng bùng nổ trong vài tình huống và có thể ghi bàn. Điều đó không còn tồn tại nữa," Jens Bangsbo, giáo sư sinh lý học vận động tại Đại học Copenhagen, nói.

Tại Giải vô địch châu Âu nam gần nhất, Euro 2024 diễn ra ở Đức, các cầu thủ chạy với tốc độ từ 25km/giờ trở lên khoảng 12 lần mỗi trận, theo UEFA, cơ quan quản lý bóng đá châu Âu.

Tuy nhiên, số lần chạy nước rút phụ thuộc vào vị trí – các trung vệ và tiền vệ trung tâm thực hiện trung bình tám lần mỗi trận, trong khi tiền đạo là 12 lần và hậu vệ biên là 14 lần.

Theo Giáo sư Bangsbo, việc chạy nhanh là một chuyện, nhưng điều quan trọng nhất là khả năng lặp lại nhiều lần.

"Về cơ bản, bóng đá ngày nay là câu chuyện về phục hồi – khả năng phục hồi nhanh nhất có thể," ông giải thích.

Về cơ bản, bóng đá ngày nay là câu chuyện về khả năng phục hồi – khả năng hồi phục nhanh nhất có thể," Giáo sư Bangsbo giải thích; ông từng là một cầu thủ chuyên nghiệp và là một trong những chuyên gia hàng đầu thế giới về thể lực và sinh lý học trong bóng đá.

Sự gia tăng tốc độ này trong bóng đá, đặc biệt trong thập niên qua, phần lớn được thúc đẩy bởi việc sử dụng chiến thuật pressing cao độ – thuật ngữ chỉ các nỗ lực phối hợp tập thể, tốc độ cao nhằm giành lại bóng từ hàng phòng ngự đối phương trước khi họ kịp triển khai bóng lên phía trên.

Tuy nhiên, đáng chú ý là quãng đường di chuyển của cầu thủ không tăng nhiều.

Các nghiên cứu cho thấy vào thập niên 1970, cầu thủ di chuyển trung bình 8,7km mỗi trận – con số này tăng lên đỉnh điểm 11,4km trong thập niên 1990, nhưng sau đó giảm xuống.

Tại World Cup 2022, cầu thủ di chuyển trung bình 10,6km mỗi trận, theo FIFA, dù con số này khác nhau theo vị trí.

Các cầu thủ đang thi đấu quá nhiều?

Dữ liệu cũng cho thấy một số cầu thủ hàng đầu đang thi đấu thường xuyên hơn. Các nghiên cứu cho thấy số trận đấu của hầu hết các câu lạc bộ trên toàn cầu là ổn định, khoảng 42 trận.

Tuy nhiên, gánh nặng có thể lớn hơn nhiều đối với các cầu thủ hàng đầu.

Ví dụ, hậu vệ người Hà Lan của Liverpool, Virgil Van Dijk, đã tham gia 65 trận trong mùa giải này, bao gồm 10 trận cho đội tuyển quốc gia, trước thềm World Cup, theo dữ liệu từ Fifpro, tổ chức công đoàn cầu thủ quốc tế.

Fifpro nói rằng đòi hỏi đối với cầu thủ "đang lớn hơn bao giờ hết" và kêu gọi tăng cường các biện pháp bảo vệ về thời gian nghỉ ngơi và phục hồi.

"Số trận đấu chắc chắn là một vấn đề liên quan đến nguy cơ chấn thương," Giáo sư Bangsbo nói.

Một nghiên cứu do UEFA đặt hàng, công bố năm 2023, ghi nhận mức tăng "đáng lo ngại" về tỷ lệ chấn thương gân kheo trong tám mùa giải trước đó.

Trong 6 trên 10 trường hợp, cầu thủ đã bị chấn thương khi chạy hoặc nước rút. Nghiên cứu không đánh giá nguyên nhân, nhưng các tác giả cho rằng cường độ tăng cao của bóng đá đỉnh cao và lịch thi đấu dày đặc có thể là yếu tố.

"Các cầu thủ ngày nay phải làm việc ở mức cực hạn. Nếu không có thời gian phục hồi phù hợp, cơ thể họ sẽ suy sụp," Giáo sư Laitano nói.

Sự gia tăng của lão tướng

Nhưng cũng có tin tốt. Những tiến bộ trong khoa học thể thao, từ chế độ tập luyện đến dinh dưỡng và phục hồi, đã giúp các cầu thủ có thể duy trì thi đấu ở đẳng cấp cao lâu hơn.

Độ tuổi trung bình của các đội tại UEFA Champions League – giải đấu cấp câu lạc bộ quan trọng nhất thế giới – đã tăng từ 24,9 tuổi vào năm 1992 lên 26,5 tuổi vào năm 2018.

Ba kỳ World Cup gần đây nhất là những giải "già nhất" trong lịch sử, theo FIFA – giải đấu năm 2018 ghi nhận độ tuổi trung bình cao nhất từ trước đến nay: 27,9 tuổi.

Chỉ có bảy cầu thủ từ 35 tuổi trở lên tham dự World Cup 1990 – trong khi có 41 người ở giải năm 2022, theo dữ liệu do Tiến sĩ Joshua C Fjetsul, nhà khoa học dữ liệu và kinh tế học tại Đại học Oslo, tổng hợp.

Năm nay, danh sách đội hình chính thức từ FIFA cho thấy có 72 cầu thủ trên 35 tuổi. Có tám cầu thủ từ 40 tuổi trở lên – nhiều hơn tổng số của tất cả các kỳ World Cup trước cộng lại.

"Những cầu thủ chăm sóc bản thân tốt và tuân thủ đúng các quy trình tập luyện và phục hồi có cơ hội thi đấu đỉnh cao trong thời gian dài hơn trước rất nhiều," Tiến sĩ Laitano nói.

Đồ họa: Caroline Souza và Daniel Arce-Lopez