Yaxshimi yo yomon? Prezident Mirziyoyev taklif qilgan BlackRock bilan hamkorlik

O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev seshanbada BlackRock kompaniyasi direktorlar kengashi a’zosi va katta boshqaruvchi direktori Adebayo Ogunlesini qabul qildi.

Bu haqida xabar bergan prezident matbuot xizmatiga ko‘ra, uchrashuvda strategik sheriklikni, avvalo, yoqilg‘i-energetika sohasida yanada mustahkamlashning dolzarb masalalari ko‘rib chiqildi.

Shuningdek, xabarda aytilishicha, Prezident Mirziyoyev BlackRock bilan hamkorlikning ustuvor yo‘nalishlarini belgilab berdi: masalan, xususiylashtirish sohasida sheriklikni kengaytirish, mamlakatning investitsiyaviy jozibadorligini oshirish, moliya bozorini rivojlantirish, neft-kimyo tarmog‘idagi loyihalarni ilgari surish hamda sun’iy intellekt texnologiyalariga qo‘shma investitsiya kiritish.

BlackRock — dunyodagi eng yirik transmilliy investitsiya kompaniyasi bo‘lib, uning bosh ofisi Nyu-Yorkda joylashgan. Kompaniya butun dunyo bo‘ylab 14 trillion dollardan ortiq aktivlarni boshqaradi.

U o‘zining juda katta moliyaviy kuchi tufayli global iqtisodiyot va xalqaro moliya bozoriga eng kuchli ta’sir o‘tkazuvchi tashkilotlardan biri sanaladi.

BlackRock dunyoning eng yirik kompaniyalari, xususan, Apple, Microsoft, Amazon, Alphabet va boshqalarning eng yirik aktsiyadorlaridan biridir.

Ushbu kompaniya O‘zbekiston bozoriga yaqin yillarda, ayniqsa 2026 yilning boshidan buyon juda faol kirib kelmoqda va mamlakatning yirik davlat aktivlarini xususiylashtirish hamda energetika sohasiga investitsiya kiritish bilan shug‘ullanmoqda.

Masalan, 2026 yil aprelida O‘zbekiston Milliy investitsiya fondi (UzNIF) London va Toshkent fond birjalarida o‘z IPOsini (aktsiyalarini ommaviy joylashtirish) o‘tkazish bo‘yicha BlackRock bilan yirik kelishuv imzolagani xabar qilindi. BlackRock ushbu IPOda "Asosiy kafil sarmoyador" (cornerstone investor) sifatida ishtirok etmoqda. Bu fond tarkibiga O‘zbekistonning transport, energetika, bank va telekommunikatsiya sohasidagi 13 ta eng yirik davlat korxonalarining ulushlari kiritilgan.

Shuningdek, BlackRock tarkibiga kiruvchi yirik Global Infrastructure Partners (GIP) fondi "O‘zbekneftgaz" bilan O‘zbekistonning ichki neft va gaz tarmog‘iga, ishlab chiqarish quvvatlarini zamonaviylashtirishga mablag‘ ajratish bo‘yicha muzokaralar olib bormoqda. Bundan maqsad mamlakatning energetik xavfsizligini mustahkamlash va yirik infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish ekanligi aytilgan.

U bilan hamkorlikdan O‘zbekistonga nima foyda?

BlackRock kabi dunyoning eng yirik moliyaviy kompaniyasi bilan hamkorlik qilish O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun katta ijobiy imkoniyatlar va strategik ustunliklarni taqdim etishi mumkin:

O‘zbekiston iqtisodiyotini, ayniqsa energetika, transport va sanoat tarmoqlarini modernizatsiya qilish uchun juda katta mablag‘ talab etiladi. Davlat byudjetida buning uchun mablag‘ yetarli bo‘lmagan vaziyatda, BlackRock mamlakatga tashqi qarz yuklamasini oshirmasdan, to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy kapital olib kira oladi.

Dune iqtisodiyotida BlackRock-ning biror mamlakatga kirishi boshqa barcha yirik investorlar uchun kafolat sifatida ko‘riladi. Agar BlackRock O‘zbekistonga pul tikayotgan bo‘lsa, demak, bu mamlakatda investitsiya muhiti xavfsiz va istiqbolli degan signal beriladi. Buning ortidan O‘zbekistonga G‘arb va Osiyoning boshqa yirik korporatsiyalari ham qo‘rqmasdan kirib kela boshlashi mumkin.

O‘zbekistonning ko‘plab yirik davlat korxonalari (masalan, banklar, neft-gaz kompaniyalari) hozirda eskicha boshqaruv, byurokratiya va korruptsiya muammolaridan aziyat chekadi. BlackRock loyihalarga kirgach, u yerda zamonaviy korporativ boshqaruv (corporate governance) tizimini joriy qila oladi. Moliyaviy hisobotlar xalqaro standartlarga keltiriladi va korxonalar zarar bilan ishlashdan to‘xtab, sof foyda keltiradigan tizimga aylana oladi.

O‘zbekistonda Toshkent fond birjasi yillar davomida juda sust ahvolda edi. Milliy investitsiya fondi (UzNIF) tarkibidagi korxonalar aktsiyalarining BlackRock ishtirokida xalqaro birjalarga (masalan, London birjasiga) chiqarilishi O‘zbekiston moliya bozorini dunyo bilan bog‘laydi. Bu mahalliy aholi va tadbirkorlar uchun ham o‘z jamg‘armalarini qimmatli qog‘ozlar bozorida ko‘paytirish imkoniyatini yaratadi.

BlackRock nafaqat pul, balki dunyodagi eng ilg‘or texnologiyalarni ham olib kira oladi. Masalan, energetika sohasida qayta tiklanuvchi (yashil) energiya loyihalari va sanoatda sun’iy intellekt tizimlarini joriy qilish orqali O‘zbekiston texnologik jihatdan ilgarilashi mumkin.

Xullas, BlackRock bilan hamkorlik O‘zbekistonga xalqaro moliya olamiga chiqish va davlat kompaniyalarini zamonaviylashtirish uchun tarixiy imkoniyat beradi.

BlackRock bilan hamkorlik O‘zbekiston uchun nimasi bilan xavfli bo‘lishi mumkin?

Bu hamkorlik O‘zbekiston uchun bir qancha jiddiy iqtisodiy va suveren xavf-xatarlarni keltirib chiqarishi mumkin.

Bunday yirik fondlar bilan ishlashning asosiy salbiy tomonlari quyidagilardan iborat:

BlackRock O‘zbekistonning eng strategik korxonalari (energetika, transport, banklar) aktsiyalarini sotib olmoqda. Bu kabi investorlar mahalliy aholi manfaatlarini emas, balki o‘z foydasini birinchi o‘ringa qo‘yadi. Natijada, davlat strategik tarmoqlar ustidan to‘liq nazoratni yo‘qotib qo‘yishi mumkin. Bunga tarixda bir necha misollar bor. Masalan, Buyuk Britaniya — Suv va temir yo‘l tizimi inqirozi. Buyuk Britaniyada 1980–1990 yillarda strategik tarmoqlar xususiy investorlarga sotib yuborilgandi. Keyinchalik BlackRock va shu kabi boshqa transmilliy fondlar ushbu kompaniyalarning ichki aktsiyadorlariga aylandi. Natijada, masalan, Londondagi eng yirik Thames Water suv ta’minoti kompaniyasi investorlar tomonidan milliardlab dollar qarzga botirildi va foyda dividend sifatida chetga olib chiqib ketildi. Tizim eskirib, ekologik halokatlar va suv sizib chiqishi ko‘payib ketdi. Oqibatda kompaniya kasod yoqasiga keldi va Britaniya hukumati soliq to‘lovchilar hisobidan uni qayta davlat nazoratiga olishga (milliylashtirishga) majbur bo‘ldi. Iqtisodchilar buni "davlat-boshqaruvi-BlackRock tomonidan" (government-by-BlackRock) deb atay boshlashdi, chunki davlat jamoat mulki bo‘lgan sohalarda narx va sifatni nazorat qilolmay qoldi.

O‘xshash holat Gretsiyada ham yuz bergan. 2010 yillardagi og‘ir iqtisodiy inqiroz paytida Yevropa Ittifoqi va xalqaro fondlar bosimi ostida Gretsiya o‘z portlari, aeroportlari va temir yo‘llarini xususiylashtirishga majbur bo‘ldi. Natijada mamlakatning eng yirik Pirey porti va energetika tizimlari ustidan nazorat to‘liq xorijiy transmilliy kompaniyalar va ularning ortida turgan investitsiya fondlari qo‘liga o‘tdi. Gretsiya hukumati hozirda o‘z hududidagi strategik ob’ektlardan kelayotgan daromadlarni nazorat qila olmaydi, barcha sof foyda mamlakatdan chiqib ketadi.

Infratuzilma va energetika loyihalariga xususiy kapital kirgandan so‘ng, investor o‘z tikilgan pulini tezroq qaytarib olishni va foyda ko‘rishni istaydi. Bu O‘zbekistonda elektr energiyasi, gaz, suv va transport tariflarining keskin oshishiga olib kelishi mumkin. Davlat aholini himoya qilish uchun narxlarni past darajada ushlab turish imkoniyatidan mahrum bo‘ladi.

BlackRock boshqarayotgan mablag‘ miqdori ($14 trillion) ko‘plab rivojlanayotgan davlatlar, jumladan O‘zbekiston yalpi ichki mahsulotidan (YaIM) yuzlab marta katta. Bunday iqtisodiy kuch evaziga kompaniya davlatdan o‘z manfaatlariga mos keladigan qonunlar qabul qilishni yoki soliq imtiyozlari berishni talab qilishi (lobbizm) mumkin.

Transmilliy fondlar kompaniyalarni sotib olgach, eng avvalo "xarajatlarni optimallashtirish" bilan shug‘ullanadi. Bu ko‘pincha davlat korxonalaridagi oddiy ishchilarni ommaviy ravishda ishdan bo‘shatish va qisqartirishlarni anglatadi.

O‘zbekiston iqtisodiyoti va korxonalari ishlab topgan sof foydaning katta qismi dividendlar ko‘rinishida mamlakat ichida qolmaydi, balki xorijga — BlackRock va uning investorlari hisob raqamlariga chiqib ketadi.

BlackRock bilan hamkorlik qaysi davlatlarga foydali bo‘lgan?

BlackRock bilan hamkorlik qilib, undan eng ko‘p moliyaviy va texnologik foyda ko‘rgan davlatlar qatoriga asosan iqtisodiyotini diversifikatsiya qilayotgan "rivojlanayotgan davlatlar", ya’ni asosan energetika va ishlab chiqarish rivojlangan davlatlar va yirik G‘arb davlatlari kiradi.

Saudiya Arabistoni o‘zining «Vision 2030» dasturi doirasida iqtisodiyotni neftga qaramlikdan qutqarish uchun BlackRock bilan strategik sheriklik o‘rnatgan. Saudiya matbuotiga ko‘ra, BlackRock mamlakat suveren fondi (PIF) bilan birgalikda Ar-Riyodda 5 milliard dollarlik yirik investitsiya platformasini tashkil etdi. Bu Saudiya kapital bozorini tez sur’atlarda xalqaro moliyaviy xabga (markazga) aylantirmoqda. Shuningdek, transport, raqamli infratuzilma va suv ta’minoti loyihalari xorij mablag‘lari hisobidan modernizatsiya qilinmoqda.

Global geosiyosiy o‘zgarishlar fonida BlackRock ushbu mintaqani eng istiqbolli ishlab chiqarish markazi deb baholamoqda. Vьetnam va Indoneziya BlackRock orqali AQSh va G‘arbning eng yirik to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarini (FDI) jalb qildi. Masalan, Indoneziya o‘zining elektromobillar uchun zarur bo‘lgan nikel sanoati va "yashil energetika" tarmog‘iga BlackRock fondlari orqali milliardlab dollar kapital olib kirdi. Bu ularning tashqi qarzga bo‘lgan ehtiyojini kamaytirib, YaIM o‘sishini ta’minlamoqda.

Yevropa davlatlari BlackRock-dan asosan infratuzilma va Mudofaa sanoatini moliyalashtirishda foydalanmoqda. Misol uchun, Ispaniya BlackRock-ning global miqyosdagi eng asosiy investitsiya yo‘nalishiga aylandi va mamlakat yalpi ichki mahsuloti pandemiyadan keyin 8% ga o‘sdi. BlackRock Ispaniyaning eng yirik energetika kompaniyalari (masalan, Naturgy) va yetakchi biznes tarmoqlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri sarmoya kiritdi. Bundan tashqari, BlackRock Yevropa mudofaa sektori uchun maxsus fondlar tashkil etib, mintaqa xavfsizlik tizimini kuchaytirishga pul ajratmoqda.

Davlatlar BlackRock bilan hamkorlikdan qanday qilib to‘g‘ri foydalanishgan?

Ushbu davlatlarning yutug‘i shundaki, ular nazoratni to‘liq topshirib qo‘ymagan. Ular BlackRock bilan hamkorlik yo‘lida, misol uchun, aniq shartlar qo‘ygan: Investitsiyalarni faqat davlat o‘zi rivojlantirmoqchi bo‘lgan sohalarga (yashil energiya, AI, eksportbop sanoat) yo‘naltirgan. Davlatlar suveren nazoratni ushlab qolgan: davlatning strategik fondlari (masalan, Saudiyaning PIF fondi) BlackRock bilan teng huquqli (50/50) sherik sifatida qatnashgan va oxirgi so‘zni o‘zida saqlab qolgan.

Jumladan, Indoneziya BlackRock kabi yirik transmilliy jamg‘armalar bilan ishlashda o‘z milliy manfaatlari va strategik resurslarini himoya qilish uchun juda qat’iy va aqlli choralar ko‘rgan. Ularning tajribasini 3 ta asosiy yo‘nalishga bo‘lish mumkin:

Indoneziya dunyodagi eng yirik nikel, ya’ni elektromobil akkumulyatorlari uchun eng muhim xom ashyo zaxirasiga ega. U yerda hukumat xom nikelni xorijga sotishni qonunan butunlay taqiqlab qo‘ydi. BlackRock yoki boshqa xorijlik investorlar Indoneziya boyliklarini arzonga sotib olib, chetga tashib keta olmadi. Agar ular nikeldan foydalanmoqchi bo‘lsa, majburan Indoneziyaning o‘zida zavodlar qurishga va mahalliy aholi uchun yuqori texnologik ish o‘rinlari yaratishga majbur bo‘ldi.

Indoneziya hukumati Indonesia Investment Authority (INA) nomli maxsus suveren investitsiya fondini tashkil etgan. BlackRock Indoneziyaga to‘g‘ridan-to‘g‘ri kirib, davlat aktivlarini yakka tartibda sotib olishiga yo‘l qo‘yilmadi. Xorijiy kapital faqat INA fondi bilan qo‘shma korxona tuzish orqali kiritildi. Natijada barcha strategik loyihalarda (yashil energetika, pullik yo‘llar, raqamli infratuzilma) oxirgi qaror qabul qilish va nazorat huquqi Indoneziya hukumati tomonidan boshqariladigan INA fondida qoldi.

Hukumat xorijiy investorlar uchun qat’iy mahalliy shartlarni joriy qildi. Infratuzilma va energetika loyihalarida ishlatiladigan xom ashyo va jihozlarning ma’lum bir katta qismi (masalan, 40-60% gacha) faqat Indoneziya ichida ishlab chiqarilgan bo‘lishi shart qilib qo‘yildi. Shuningdek, ishchilarning aksariyati mahalliy fuqarolar bo‘lishi va xorijlik mutaxassislar mahalliy kadrlarni o‘qitishi (texnologiya transferi) majburiy etib belgilandi. Bu esa mablag‘lar xorijga chiqib ketmasdan, mamlakat ichki biznesini rivojlantirishga xizmat qiladi.