"Бу сизнинг укангиз ёки синглингиз эмас". Украин аёллари уруш даврида чет элликларга фарзанд туғиб бермоқда

Киевнинг туманларидан биридаги кичкина ижара уйида Анастасия икки фарзандини қучоқлаб турибди. "Бу онангизнинг иши, бу сизнинг укангиз ёки синглингиз эмас, — дейди у болаларига катта қорини кўрсатиб.

-Улар нега қорним каттайиб бораётганига ҳайрон, мен эса вазият шундайлигини, бу бизга тирик қолишимиз керак".

39 ёшли Анастасия — суррогат она, у Испаниялик жуфтлик учун фарзанд дунёга келтириб бермоқчи.

Уруш бошланганда Анастасия 9 ва 7 ёшли ўғли ҳамда қизи билан Херсон яқинидаги қишлоғидан қочиб, Хмелницкий вилоятидаги кичик шаҳарчадаги ётоқхонага жойлашган.

Аммо уларнинг қайтиб борар жойи йўқ. Унинг оиласининг Днепр бўйидаги Антоновка қишлоғидаги уйини рус снарядлари вайрон қилган.

У аввал отаси билан бозорда ишлаган. Херсондаги кичик автобусни нишонга олган рус дрони отасининг умрига зомин бўлган. Онаси саратондан вафот этган.

Анастасиянинг фарзандларининг оталари икки бошқа. Лекин унинг айтишича, улар ҳеч қачон болалар тақдирига қизиқмаган.

У урушдан олдин биринчи марта суррогат она бўлишга қарор қилган. Қишлоғидаги устунларнинг бирига ёпиштирилган эълонни кўрган ва "шунчаки рақамларни терган".

Топган пулига уйини тузатди ва болаларини чет элга дам олишга олиб бориш ниятида эди. Аммо Россиянинг босқини бу режаларни ўзгартирди.

Бир жойга тозаловчи бўлиб ишга кирди, лекин ойлик оз эди. "Болаларнинг муҳтожликларини ҳал қилиш учун яна шу йўлни танлашга тўғри келди", — дейди аёл.

Урушга қарамай, дунёнинг бошқа мамлакатларидан жуфтликлар суррогат она орқали фарзанд кўриш мақсадида Украинага келмоқда. Ривожланган репродуктив тиббиёт, бошқа давлатларга нисбатан енгилроқ қонунчилик ва арзонроқ нархлар АҚШ, Европа ва ҳатто Хитойдан келаётган ота-оналарни жалб қилмоқда.

Уларнинг фарзанд кўриш истаги рус ракеталари ва дронлари қўрқинчидан кўра кучлироқ.

Шу билан бирга ҳукумат Украинада репродуктив технологиялар, айниқса суррогат оналик масаласи тартибга солиниши кераклигини тан олади.

Демографик инқироз ҳам болаларни "экспорт" қилишдан воз кечишга мажбурламоқда. Верховний Радaда кўрилаётган қонун лойиҳасига кўра, агар жуфтликлардан бири Украина фуқароси бўлмаса, суррогат оналик тақиқланиши мумкин.

Бироқ айрим ҳуқуқ ҳимоячилари бу етарли эмас, деб ҳисоблайди. Улар уруш заиф аёлларни бошқалар учун бола туғишга мажбур қилаётганидан хавотир. Ҳуқуқбонлар суррогат оналикни аёллар ва болалар азият чекувчи эксплуатация шакли деб аташади ва уни бутунлай тақиқлашга чақиришади.

Миллионлаб маблағ айланадиган саноатнинг келажаги қандай бўлади? Бир тарафдан у одамларга ота-она бўлиш орзусини амалга оширишга ёрдам берса, иккинчи тарафдан аёлларга тирикчилик имконини яратмоқда. Аммо марказда болалар, ва қандайдир хатолик бўлса, улар азоб чекади.

Бизнес

Украина - гестацион суррогат оналикка рухсат этилган кам сонли давлатлардан бири. Яъни болани туғадиган аёл унга генетик жиҳатдан боғлиқ эмас.

Эмбрион лабораторияда ота-она ёки донор ҳужайраларидан яратилади ва биологик она бўлмаган аёлнинг бачадонига кўчирилади. Туғилган пайтданоқ болага ҳуқуқий эгалик биологик ота-оналарга тегишли бўлади.

Бу - туғмасликни даволаш усулларидан бири ва кўп жуфтликлар учун фарзанд кўришдаги охирги умид.

Катта урушдан олдин, турли ахборот воситалари таҳлилларига кўра, Украина АҚШдан кейин тижорий суррогат оналикда етакчи давлатлардан бири ҳисобланган.

2020 йилда Адлия вазирлиги ҳисоб-китоб қилиб, Украинада суррогат оналик орқали йилига тахминан 1,5 минг бола туғилишини, уларнинг 95%и хорижлик жуфтликлар учун эканини маълум қилган. Ҳозирда расмий статистика йўқ.

"Кенг қамровли босқин бошланганда дастурлар сони кескин камайди, аммо ҳозир аста-секин тикланмоқда", - дейди Оксфорд университети тадқиқотчиси Полина Власенко. У Украинада репродуктив хизматлар бозорини ўрганади.

2022 йил февралда рус танклари Киевга яқинлашганда клиникалар ҳам омон қолишга уринди.

Улар генетик материални Украина ғарбидаги хавфсизроқ ҳудудларга олиб кетишди, эмбрионларни сақлаш учун зарур бўлган суюқ азотни излашди. Айрим суррогат оналар оккупация қилинган ҳудудларда қолиб кетди, хорижлик ота-оналар эса болаларини олиш учун Украинага киролмади. Болалар озуқаси, тагликлар ва дорилар танқислиги юзага келди.

Ҳозирда Украинага келишга журъат қилаётган жуфтликлар сони аста-секин ортиб бормоқда. Сабаб - жаҳон бозоридаги талаб.

Тадқиқотчилар тахмин қилишича, 2034 йилга келиб суррогат оналикнинг жаҳон бозори ўн баробар ўсади. Бунга туғмасликнинг кўпайиши ва репродуктив технологияларнинг ривожланиши сабабдир.

Би-би-си март охирида ташриф буюрган "Биотехком" клиникасида иш жуда қизғин эди. Йўлаклардаги диванларда хорижлик жуфтликлар учун бола дунёга келтиришни кўзлаган ўттизга яқин ҳомиладор аёл ўтирарди. Улар камераларни кўрган заҳоти ташқарига чиқиб кетишди, бошқалар эса юзини капюшон ва тиббий ниқоб билан яширишди.

Худди шу ҳолат янги туғилган болаларнинг биологик ота-оналари йиғилган хоналарда ҳам кузатилди.

Уларнинг барчаси тасвирга олишга кескин қарши, чунки кўпчиликнинг қариндошлари ва дўстлари суррогат она хизматидан фойдаланаётганини билмайди.

"Биотехком" клиникасига бориш учун Киевнинг четига чиқдик, харита бизга турғун маҳаллалар жойлашган туман томон бошлади. Кўрсатилган манзилда тиббий муассаса ўрнига кўп қаватли уй турибди. Шу уйдаги бир хонадонда клиника жойлашган - ота-оналар, суррогат оналар ва болалар учун хоналар, уларга энагалар қарайди.

Ҳаво ҳушёрлиги янграганда, улар машқ қилинган ҳаракатлар билан, шошилмасдан, чақалоқларни кўтаргичларга солиб, ертўлага тушишади.

"Биотехком" — Украинадаги энг йирик суррогат оналик марказларидан бири, ахборот воситалари уни бир вақтлар "болалар фабрикаси" деб атаган.

Клиника бир неча бор жанжал марказида қолган. COVID-19 пандемияси бошланганда чегаралар ёпилиб, ота-оналар болаларини олиб кета олмагани учун бир хонада ўнлаб чақалоқ ётгани ҳақида видеолар тарқалган.

Клиника раҳбари Алберт Точиловскийга одам савдоси ва солиқдан қочиш моддалари билан жиноят иши очилган. Аммо Бош прокуратура идораси тушунтиришича, "тергов халқаро ҳамкорлик доирасидаги процессуал ҳаракатлар сабабли тўхтатилган".

Точиловский эса барча айбловларни рад этиб, уларни "ўйлаб топилган" деб атаган.

Урушга мослашган "Биотехком" турли давлатларда ҳамкор клиникалар тармоғини яратди. Мижозлар ўз биоматериалини уларга қулай жойда топшириши, кейин эса курьер орқали Украинага юбориши мумкин.

"Бу бизнинг хазинамиз, энг қимматли нарсамиз", - дейди клиника юристи Денис Герман суюқ азот туманлари чиқиб турган катта контейнер қопқоғини очиб, бизга кўрсатаркан.

"Бу ерда 10 мингдан ортиқ эмбрион бор. Мана булар Қозоғистондан келган, булар эса Нью-Йоркдан", - деб фахр билан кўрсатади у.

Клиника 2009 йилдан бери барча биоматериални сақлаб келмоқда, ўшанда биринчи марта эмбрионни суррогат она бачадонига кўчириш амалиёти ўтказилган эди.

"Биотехком"да суррогат оналик орқали бола туғиш нархи 40 мингдан 50–65 минг еврогачаэ. Германнинг айтишича, бу АҚШга нисбатан анча арзон. Бу пулга жуфтликлар тўлиқ хизмат пакети олади, яъни ота-оналар болани олиб кетгунга қадар тиббий амалиётлардан тортиб, яшаш ва болага қарашгача.

"Биз доимо ота-оналар билан алоқада бўламиз, эмбрионларнинг ҳолати, суррогат она ҳомиладор бўлганини хабар қиламиз", - дейди Герман.

Унинг таъкидлашича, ота-оналар овозли хабар юборишади, энагалар уларни чақалоқларга эшиттиришади. Бу эса болалар она-отасининг овозига ўрганиши учун керак.

Клиника маълумотича, суррогат оналар бир болани дунёга келтиргани учун тахминан 19 минг доллар олади.

Ҳомиладорликнинг таҳминан ярмида клиника барча аёлларни бошқа шаҳарлардан Киевга кўчириб келади.

Кўпчилик, Анастасия каби, болалари билан келади. Чунки суррогат она бўлишни хоҳлаган аёлнинг камида битта ўз фарзанди бўлиши шарт. Клиника улар учун кичик хонадон ижарага олади ва ҳар ҳафта озиқ-овқат ҳамда дори-дармон етказиб туради.

Суррогат оналик - миллиардлаб маблағ айланадиган глобал бизнеснинг бир қисми. Сайтлар ва ижтимоий тармоқларда клиникалар мижозлар учун рақобатлашади, агентлар тармоғи эса бола туғишга рози бўладиган аёлларни излаб топади ва танлаб олади.

22 ёшли Карина суррогат оналик ҳақида TikTok'даги реклама орқали билган.

Иш

Карина 17 ёш тўлганида унинг қадрдон шаҳри Бахмутга кенг қамровли уруш етиб келди. Россия авиаҳужуми қизнинг уйини вайрон қилди, кейин эса бутун шаҳарни харобага айлантирди.

"Менинг айрим нараларим қолди холос. Ҳатто барча суратларим ёниб кетди", - дейди у.

Карина ва унинг собиқ йигити олдинроқ қочиб кетишга улгуришди. Аввал Киев вилоятидаги Белая Церков шаҳрига кўчишди. Кейин эса Карина янги йигити билан Киевга кўчди ва уларнинг Уляна исмли қизи туғилди.

Унинг касби - ошпаз-кондитер. У ота-онасига юк бўлмаслик учун эрта пул ишлай бошлаган. Бахмутда шаурма сотган, Белая Церковга кўчгач, бариста бўлиб ишга кирган.

Карина биринчи ишидан тўплаган пулини кўчиш ва хонадон ижарасига сарфлади, кейин эса қийинчиликлар бошланди.

"Жой нархи ошди, йигитим армия ёшида, бу билан боғлиқ муаммолар бошланди, у аввалгидек ишлай олмади, шаҳарда эркин ҳаракат қила олмади", - дейди Карина.

У "нон, бола озуқаси ва таглик учун тийин санай бошлаганда", бирор чора топиш кераклигини ўйлади.

Ҳомиладорлик пайтида касалхонада ётганда у суррогат она бўлган бир аёл билан танишганди.

"Аввалига мен кескин қарши эдим ва ҳайратда қолдим, кейин эса бу масалага чуқурроқ қизиқдим", - дейди Карина. У буни яхши даромад деб ўйлади.

Карина биринчи суррогат оналик дастурини "Биотехком" клиникасида бошлади. У ерда унга уч марта эмбрион кўчирилди, аммо бирортаси ҳам ўрнашмади. Клиника ҳам Каринага ёқмади.

"Уларда муносабат жуда бефарқ, - дейди у, - Кабинетга кирсанг, ҳеч ким салом ҳам бермайди".

Шунда у TikTok'да суррогат оналик агенти Светлананинг видеосини кўрди.

Светлана Ferta агентлигини бошқаради, деярли ҳамма иш унинг зиммасида. У суррогат оналарни УЗИ ва маслаҳат учун касалхонага олиб боради, кийим ва озиқ-овқат билан таъминлайди, биологик ота-оналар билан алоқа ўрнатади.

"Светлана бизга онадек, - дейди Карина. - У ҳамма нарсага ғамхўрлик қилади. Бир куни Янги йил олдидан болам билан арча олишга борганда ҳамёнимни йўқотиб қўйдим. Жуда қаттиқ хафа бўлдим. Светлана эса ойлик тўловни муддатидан олдин берди".

Ҳозир Карина ҳомиладорликнинг олтинчи ойида. У дунёга келтириши керак бўлган қизалоқнинг ота-оналари ҳақида билгани - фақат улар Хитойдан экани.

Карина суррогат оналикни пул учун танлаганини ва агар уруш бўлмаганида, эҳтимол, бундай қилмаслигини очиқ айтади.

Бола туғилгандан кейин у 17 минг доллар олади. Аслида Карина 21 минг олиши керак эди, чунки ҳомиласи эгизак эди. Аммо 14-ҳафтада битта ҳомила нобуд бўлди ва иккинчи бола ҳамда Каринанинг соғлиғи учун жиддий хавотирлар келиб чиқди.

Карина айтишича, қариндошлари аввал унинг дастурда иштирок этишига кескин қарши бўлишган.

"Йигитим ва унинг оиласи ҳам. Лекин мен рози бўлдим ва менга фарқи йўқ. Менинг танам - менинг ишим", — дейди у.

"Биламан, бу менинг болам эмас, — дейди Карина. — Лекин мен уни севаман, у билан гаплашаман, ота-онаси уни кутаётганини, улар уни яхши кўришини, ва мен унинг учун хурсандлигимни айтаман".

Карина туғилгандан кейин болани беришда ёқимсиз ҳолат бўлиши мумкинлигини тан олади, аммо суррогат оналик кимнидир бахтли қилишини таъкидлайди.

"Мен ота-оналар болани қўлларига олиб, қувончдан йиғлашини кўргим келади", - дейди у.

Орзу

Кўп жуфтликлар учун бу ҳақиқатан ҳам охирги умид.

Ўзининг янги туғилган ўғлини биринчи марта кўриш учун Елена ва Игор Шимолий Македониядан икки минг километр йўл босиб келишди. Улар беш йилдан бери шафқатсиз уруш давом этаётган мамлакатга келдилар.

"Бизга ақлсдан озибсиз деб айтишди. Лекин биз ота-она бўлиш учун барчасига тайёр эдик. Ҳатто тоғларни ағдариб ташлашга ҳам», — дейди Игор. У Бразилиядан, бош-ошпаз бўлиб ишлайди. Елена эса македониялик, Hilton меҳмонхонасида СПА менежери. Иккаласи ҳам қирқ ёшлар атрофида.

Елена ва Игор тўққиз йил давомида фарзанд кўришга ҳаракат қилишди. Жуфтлик уч марта инсеминация (эркакнинг уруғини аёл бачадонига тўғридан-тўғри киритиш) ва тўрт марта ЭКО дастуридан ўтди, Елена бир нечта оғир операцияларни ҳам бошдан кечирди.

"Шифокорлар табиий йўл билан ҳомиладор бўлишимиз мумкин дейишарди, лекин ҳеч нарса содир бўлмади", - дейди жуфтлик. Бир куни Елена Instagram'да "Биотехком" рекламасини кўриб қолди.

"Мен қўрқдим, лекин бизда бошқа танлов йўқ эди", - дейди у.

Жуфтлик биринчи марта Украинага 2024 йил июлда келди. Киевда соатлаб электр қуввати ўчириларди, кечалари ҳаво ҳушёрлиги узлуксиз янграрди. Бир куни Елена ва Игор клиника ертўласида 10 соат ўтиришга мажбур бўлишди.

Жорий йил март ойида уларнинг Александр исмли ўғли туғилди.

"Шунча йиллик уринишлардан кейин болангни қўлингга олиш ҳиссини сўз билан ифода қилиб бўлмайди", - дейди Елена. Игор кўзида ёш билан: "Бу - ҳаётимизда содир бўлган энг яхши воқеа" - дея қўшимчалайди.

Ҳомиладорлик пайтида улар суррогат она билан мулоқот қилмаган, лекин бола туғилгандан кейин учрашишган. "Унинг ўз оиласи, икки фарзанди бор, эҳтимол бу осон эмас, у кучли аёл", — дейди улар.

Суррогат она Александр учун тўшакча тўқиб берган.

Елена ва Игор бутун жараёндан ҳеч қандай ноқулайлик сезмаганини айтишади. "Бу маффин пиширишга ўхшайди, - дейди Игор, - барча масаллиқларни йиғиб, бошқа мешда пиширишга қўйасан".

Бола туғилгандан кейин улар клиникадан суррогат она бир муддат чақалоқни кўкрак сути билан озиқлантириши мумкинми, деб сўрашган, "чунки бу биринчи ҳафталарда жуда муҳим". Аммо уларга рад жавоби берилган, чунки туғруқдан кейин аёлга сут чиқишини тўхтатадиган дорилар берилади.

Уларнинг ишончи комилки, суррогат оналикнинг асосида ўзаро ёрдам принципи бор. "Биз уларга ёрдам берамиз, улар бизга ёрдам беришади", - дейди Елена.

"Репродуктив эксплуатация"

Бироқ танқидчилар воқелик бошқача эканини айтишади.

"Аёллар болани топширгандан кейин қандай аҳволда бўлишини билмаймиз", - дейди ҳуқуқ ҳимоячиси ва феминист Мария Дмитриева.

Унинг айтишича, аёлларга на психологик, на ҳуқуқий ёрдам кўрсатилади, суррогат оналикдан келиб чиққан тиббий муаммолар билан улар ўзлари курашишга мажбур.

Дмитриева шунингдек, аёллар тиббий ва психологик оқибатлар ҳақида етарлича маълумотга эга эмас, деб ҳисоблайди, на ўзлари учун, на улар туғадиган болалар учун.

"Ҳомиладорлик пайтида она ва бола ўртасида шаклланадиган боғланиш умрбод сақланади, - дейди у. - Суррогат оналик эса уни узиб ташлайди ва муҳаббат бўлиши керак жойда жароҳат яратади".

Ҳуқуқ ҳимоячиси суррогат клиникаларнинг мақсадли аудиторияси камбағал аёллар эканини яширмайди деган фикрда. Уруш пайтида молиявий қийинчиликка дуч келган аёллар сони ортиб бормоқда, клиникалар эса уларга пул топиш йўлини таклиф қилади.

Суррогат оналик агентликларининг маркетинги очиқ ва ҳатто тажовузкор бўлиши мумкин.

Айрим эълонлар келажакдаги ота-оналарга "Қора Жума"да чегирмалар таклиф қилади. Бошқалар эса аёлларни тез пул топиш ваъдалар билан жалб қилади.

"Яна болалар эшитмаслиги учун яширинча йиғлаяпсанми? Мен уйни таъмир қилдим, қарзларимни тўладим, эртанги кундан қўрқмай қўйдим", - дейилади бир рекламда.

Яна бири суррогат оналикни армия хизматига қиёслайди: "Аёлдан жасорат ва куч талаб қиладиган танлов бор".

Ўтган йил сентябрда ўнлаб нодавлат ташкилотлар Украинада суррогат оналикни бутунлай тақиқлашга чақиришди.

Улар уни "аёлларнинг репродуктив эксплуатацияси" деб аташади. Саноатдаги ҳомиладорликларнинг 95%и хорижликлар томонидан буюртма қилинаётгани эса "экстрактивизм шакли", яъни бой Ғарб давлатлари Украина ресурсларидан фойдаланиши сифатида баҳоланади.

"Улар украин аёлларини эксплуатация қилишяпти, украин тиббий тизимини эксплуатация қилишяпти ва хорижликлар хоҳламаган ҳар қандай болани украин болалар уйига ташлаб кетишяпти", - дейди Дмитриева.

Унинг фикрича, тижорий ҳам, "алтуристик" суррогат оналик ҳам тақиқланиши керак, "чунки бу чақалоқларни сотишдир".

Клиникалар эса бунга қўшилмайди.

"Биз 100% ишонч билан айтамизки, аёллар бу қарорни ҳеч қандай босимсиз қабул қилишади. Улар қонуний ишни ўз хоҳиши билан қилишади ва ўз вақтида адолатли ҳақ олишади", - дейди "Биотехком" юристи Денис Герман.

У таъкидлайдики: клиника "болаларни сотмайди ва одам савдоси билан шуғулланмайди". Реклама, жумладан "Қора Жума" акциялари эса, унинг айтишича, диққатни жалб қилади ва одамларга суррогат оналик ҳақида кўпроқ маълумот олишга ёрдам беради.

Ота-оналарни кутиш

Аммо тижорий ёндашувнинг ҳам салбий оқибатлари ҳам бор.

Би-би-си аниқлашича, кўп ҳолларда бўлажак ота-оналар чақалоқларни ўз вақтида олиб кетишга улгуришмайди.

Клиникалар махсус болалар хоналарини ташкил қилади, у ерда ҳамширалар ва энагалар жамоаси куну-тун янги туғилган чақалоқларга қарайди. Буларнинг барчаси ҳаво ҳушёрлиги ва руслар томонидан қилинган ҳужумлар фондида кечади.

Клиникада тушунтиришларича, ҳозир Украинага кириш қийин, туғруқ кутилганидан олдин бошланиши мумкин, ота-оналарда ҳужжатлар ёки транспорт билан боғлиқ муаммолар юзага келади. Аммо бундай ҳолатлар урушдан олдин ҳам бўлган, масалан, COVID-19 пандемияси пайтида.

"Биотехком"да чақалоқлар ота-оналарини қанча вақт кутиши ҳақида айтилмайди.

Бироқ бошқа суррогат оналик агентлигида бизга айтишларича, баъзан кутишлар ҳафталарга чўзилиб кетади.

Светлана, ўтмишда ўзи ҳам суррогат она бўлган, ҳозир эса ўз агентлиги Ferta'ни бошқаради, айтишича, бундай ҳолатлар 80%да содир бўлади.

"Бу яхши эмас, лекин афсуски, содир бўлади", - дейди у.

Ҳозир у бир болага қарайди, чақалоқ суррогат онадан бир ойдан кўпроқ вақт олдин туғилган, лекин ҳалигача олиб кетилмаган.

Бир пайтлар Светлана эгизакларга - хитойлик ўғил ва қизга ҳам 11 ой давомида қараган.

"Мен уларни берганимда йиғладим, - дейди у кўз ёшини аранг тийиб. - Бу оғриқли. Мен уларни ўз фарзандимдек қабул қилган эдим. Улар қандай ўсишини, гапиришни бошлашини, тиш чиқаришини кўрдим. Ҳалигача менга оғриқли".

Фожиа

Аммо ҳамма болаларни ҳам олиб кетишмайди.

Вэй 2021 йилда суррогат онадан туғилган. Туғруқ муддатидан олдин бошланган ва болада мияда жиддий шикастланиш юз берган.

Вэйда энг оғир даражадаги ногиронлик бор: у мустақил ўтира олмайди, бошини тута олмайди ва тўғри кўра олмайди.

Унинг хорижлик ота-оналари боланинг оғир ташхисларини билгач, уни олиб кетишга келмади. Болани дунёга келтирган суррогат она ҳам унинг тақдири билан қизиқмади.

"Ҳеч ким Вэй билан қизиқмади, ҳеч ким у ҳақида сўрамади», - дейди ҳозир Вэй яшаб турган болалар уйи раҳбари Оксана Сидорчук.

Бола сутка давомида тиббий кўмакка муҳтож, у умрининг охиригача ичиши керак бўлган дориларни қабул қилади. Бундай болаларга ғамхўрлик қилиш давлат муассасалари зиммасига тушади.

Икки ярим йил олдин Вэйни болалар интернатидан Оксана Сидорчук очган ногирон болалар учун хусусий "Happy Home" уйига кўчиришди.

"Вэй бошқа болалар каби бола, - дейди у. - У қучоқлашишни, мазали овқатни ва одамлар орасида бўлишни яхши кўради, унинг ҳам болалиги бор".

Вэй эҳтимол ҳеч қачон мустақил юра олмайди ва ўтира олмайди, лекин "биз унга ҳаракат қувончини ҳис қилдиришимиз мумкин", дейди Сидорчук. Ҳар куни бола билан физиотерапевт, логопед, нейропсихолог шуғулланади, шунингдек сузишга боради.

Вэйнинг фарзандликка олиниш имконияти жуда кичик. Унинг шахсий ишини 15 оила кўриб чиққан, лекин оғир ташхислар сабабли улар бундай болани олишга тайёр эмас, дейди васийлик хизмати.

Сидорчукнинг фикрича, суррогат оналикни қонун билан тартибга солиш мумкин эмас, уни тақиқлаш керак.

"Мен учун бу табиий эмас ва оғриқли кўринади, аёл фақат пул топиш учун кимгадир бола туғиб берса. Лекин бола айбдор эмас, катталар шундай келишиб олгани учун", — дейди у.

Унинг фикрича, бундай бола туғилиши учун жавобгарлик, молиявий жавобгарлик ҳам, жараёндаги барча иштирокчилар: клиника, суррогат она ва биологик ота-оналар зиммасига тушиши керак.

Биз бу ҳақда "Биотехком" клиникаси раҳбари Альберт Точиловскийдан сўрадик, у Вэйнинг суррогат онаси ва биологик ота-оналари билан шартнома тузган эди.

Точиловский бу воқеани дарҳол эслай олмади. Вэйдан ота-оналар воз кечганидан кейинги илк интервьюларидан бирида у болани "тирикдан кўра ўликка яқин" деб айтган эди.

"Агар ота-оналар боладан воз кечса, қонунга кўра мен унинг ҳаётида иштирок этишга ҳақли эмасман. Давлат бу бола билан нима қилишни ҳал қилади", - дейди Точиловский.

Бироқ у ўзининг қисман жавобгарлигини ҳам тан олади.

"Агар аёл ҳомиладорликни охирига етказа олмаса, демак, биз бирор жойда тиббий хатога йўл қўйганмиз. Агар муддатидан олдин туғруқ содир бўлса ёки биз ниманидир кўрмай қолган бўлсак, кейин ота-оналар боладан воз кечса,қисман, менимча, бу ҳам бизнинг айбимиз".

"Биз учун ҳар бир бундай ҳолат, пулдан кўра кўпроқ обрў йўқотишдир", - дейди Точиловский ва "Мен учун бу ҳам фожиа" – дея қўшимчалайди.

Суррогат оналикни тақиқлаш

Болаларни ҳимоя қилиш давлат хизматида айтишларича, биологик ота-оналар суррогат онадан туғилган болани олиб кетмаслиги ҳолатлари кам учрайди. Лекин ҳукумат суррогат оналик билан боғлиқ бошқа масалалардан ҳам хавотирда.

"Биз бу болалар қаерга кетишини билмаймиз, - дейди Украина Соғлиқни сақлаш вазирлиги тиббий хизматлар департаменти раҳбари Валерия Соручан. - Улар мамлакатдан чиқарилиши билан нима бўлишини билмаймиз. Суррогат оналик - болалар савдосининг бир усули".

Украинада суррогат оналикни тартибга солувчи алоҳида қонун йўқ. Бу амалиёт кўп йиллар давомида Соғлиқни сақлаш вазирлиги буйруқлари, Оила кодексининг айрим моддалари ва иштирокчилар ўртасидаги юридик шартномалар билан белгиланиб келган.

Ҳукумат бу соҳани тартибга солишга ҳаракат қилмоқда, ёрдамчи репродуктив технологиялар ҳақидаги қонун лойиҳаси учинчи марта Олий Радaга киритилди. Аммо унинг охирги варианти, 2025 йил августда рўйхатга олингани ҳам шифокорлар, беморлар ва айрим депутатлар орасида кўп баҳсларга сабаб бўлмоқда.

13683-сонли қонун лойиҳаси репродуктив хизматларни жиддий чеклашни, хусусан, хорижлик жуфтликлар учун суррогат оналикни тўлиқ тақиқлашни таклиф қилмоқда. Ҳужжатга кўра, эр-хотиндан камида бири Украина фуқароси бўлиши шарт.

Кенг кўламли уруш бошланганидан кейин бу масала янада долзарблашди.

"Биз шундай вазиятдамизки, яқин келажакда болалар боғчалари ва мактабларга борадиган болаларнинг ўзи қолмаслиги мумкин", — дейди Украина парламенти депутати ва Олий Раданинг Миллат саломатлиги қўмитаси раиси ўринбосари Оксана Дмитриева.

У хорижликлар учун суррогат оналикни тўлиқ тақиқлаш тарафдори эмас, аммо бу хизмат биринчи навбатда Украина фуқаролари учун мавжуд бўлиши керак, деб ҳисоблайди.

"Биз миллатимиз сонини кўпайтиришимиз керак", — дейди у.

Дмитриева ҳам, Валерия Соручан ҳам хорижликлар учун суррогат оналикни тақиқлаш демографик вазиятни яхшилашга хизмат қилишига ишонади.

Бу тақиқ демографияга қандай таъсир қилиши ҳақидаги аниқлаштирувчи саволга жавобан Валерия Соручан буни этник боғлиқлик билан изоҳлайди.

"Агар суррогат оналикдан фойдаланаётган жуфтликдан бири Украина фуқароси бўлса ва ўзини этник жиҳатдан украин деб билса, биз шу этник мансубликни сақлаб қоламиз ва миллатни асраймиз", — дейди у.

Шу билан бирга, Оксфорд университети тадқиқотчиси Полина Власенко бу тақиқ туғилиш кўрсаткичларига қандайдир таъсир қилишига шубҳа билан қарайди.

"Суррогат оналарнинг аксариятининг аллақачон фарзандлари бор ва улар, эҳтимол, яна туғишни режалаштирмаган, — дейди Власенко. — Улар учун бу ўз фарзандларини таъминлашнинг бир йўли".

"Аёлларга муносиб иш ўринлари ва муносиб маош таклиф этилса, ҳақиқатан ҳам туғилиш кўрсаткичларини оширишга ёрдам бериши мумкин бўлган нарса ана шу бўлар эди", — дея қўшимча қилади у.

Украина суррогат онадан туғилган болаларнинг кейинги тақдири ҳақида ҳеч нарса билмайди, деган баҳс Власенко фикрича, танқидга дош бермайди. Бу болалар генетик ва юридик жиҳатдан ўз ота-оналарига тегишли, дейди у.

Европанинг кўп давлатлари тижорий суррогат оналикни тақиқлаган. Айрим мамлакатларда, масалан Италияда, бу учун ҳатто жиноий жавобгарлик белгиланган, 2024 йилдан эса хорижда суррогат она хизматидан фойдаланганлар ҳам жазоланади.

Европа Иттифоқига интеграция йўлида Украина ҳам бу соҳани тартибга солишга интилмоқда. "Бу қонун лойиҳаси - Европага берган ваъдамиз", - дейди Соручан.

Бироқ тақиқни танқид қилаётганлар, жумладан клиникалар ва суррогат оналик агентликлари, унинг амалда тижорий суррогат оналикни "ўлдиришини" ва бундай хизматлар учун қора бозор пайдо бўлишини айтишади.

Биз суррогат оналикни тақиқлаш эҳтимоли ҳақида айтганимизда, Анастасия жуда ҳиссиёт билан муносабат билдирди.

"Мен бу қонун лойиҳасига кескин қаршиман! Ҳаммаси ихтиёрий, ҳеч ким сени мажбур қилмайди", - дейди у.

"Бу менинг режаларимни вайрон қилади, - дейди Карина. - Мен ишга чиқиш учун болани қаерга бериш ҳақида ўйлашимга тўғри келади ва мен тўққиз ойда шунча пул ишлай олишимга ишонмайман".

Ҳозир қонун лойиҳаси Верховний Радa қўмиталарда кўриб чиқилмоқда, парламент сессиясида эшитувлар ҳали бўлгани йўқ.

Агар қонун қабул қилинса, президент имзолаганидан кейин 12 ойдан сўнг кучга кириши керак, шунда барча тарафлар ўз мажбуриятларини бажаришга улгуради, дейди Валерия Соручан.

***

Анастасия фарзандлари учун уй олишни орзу қилади. Лекин суррогат оналик дастуридан олган пулни қарзларни тўлашга, даволанишга ва болаларини ўқитишга сарфлашни режалаштирган.

Карина ҳам уй сотиб олишни хоҳлайди, лекин бир дастур пули етарли эмас. У соғлиғи имконият берса, орзуларини амалга ошириш учун қанча керак бўлса, шунча туғишга тайёр.

Бахтли ёш ота-оналар Елена ва Игор Скопега, уйларига қайтишди. Уларга Александрни туғиб берган суррогат онанинг ҳоли кейин нима бўлишини билмайдилар, лекин "клиника ҳаммасига ғамхўрлик қилади", деб ишонишади.

Айни дамда жажжи Вэй ўз оиласини кутмоқда.

Агар Вэйнинг биологик ота-оналари бу ҳикояни кўрганида, болалар уйи раҳбари Оксана Сидорчук уларга шундай деган бўларди: "Вэй жуда ўзига хос бола, у ота-оналарга жуда муҳтож ва улар учун ўзига хос бахт бўлиши мумкин".

"Ҳар қандай бола - хато эмас, ҳар қандай бола яшашга ва бахтли болаликка ҳақли" - дейди у.

Материал Би-би-си Жаҳон хизмати соғлиқ масалалари бўйича мухбири София Беттиза, Би-би-си журналисти Фэй Нерс ва BBC News Украина журналисти Виктория Калимбет билан ҳамкорликда тайёрланган.