Uriko ubona ku rubuga aherekana amakuru mu nyandiko gusa, hakoresha uburyo buke. Ja ku rubuga nyamukuru ubone amakuru mu nyandiko iherekejwe n'amasanamu.
Njana ku rubuga nyamukuru canke aho gusoma gusa
Ibindi vyerekeye ingene urwo rubuga rugutwara uburyo (ama mega) buke
Umugore winjije virus ya SIDA rwihishwa mu gihugu cye ngo ayige akize ubuzima
Janet Barrie
BBC Witness History
Mu 1985, hagati mu ntamabara yâubutita, isi yariho ihura nâinkubiri yâindwara nâimfu zidasanzwe kubera virus nshya.
Hari hashize igihe gito Syndrome d'ImmunodĂ©ficience Acquise (SIDA) yemejwe nkâindwara nshya mu 1981, igihe umubare munini wâurubyiruko ruryamana nâabo ruhuje igitsina bari batangiye kwicwa nâindwara zidasanzwe na cancer zitamenyerewe.
Byari bimaze no kumenyekana ko yandurira mu nshinge zâabitera ibiyobyabwenge hamwe no mu gutanga amaraso.
Nkâuko BBC yabitangaje muri icyo gihe, yari âindwara itera izindi ndwara nyinshi uyirwaye. SIDA iragaragaza kunanira ubwirinzi bwâumubiri, bityo uyirwaye akicwa nâindwara nyinshi.â
Hashize imyaka, virusi yiswe Virus de l'Immunodéficience Humaine (VIH) yaratahuwe byemezwa ko ariyo itera SIDA.
Abantu bahiye ubwoba ndetse hatangira ubukangurambaga bwo kuyirwanya mu bihugu byinshi.
Ariko ibyo ntibyabaye muri Bulgarie, icyo gihe yari igihugu cya gikomuniste kigenzurwa bikomeye.
Abategetsi bacyo banze kwemera ko iki ari icyorezo baragikerensa, bayita âindwara yâabatiganyiâ cyangwa ikibazo cyâumwihariko wâiburengerazuba, nubwo bwose hari abanyeshuri nâabanyamahanga bariho bapfira mu bitaro muri iki gihugu.
Muri icyo gihugu ntiyapimwaga kandi ntibemeraga ko ihari.
Inzobere
Radka Argirova, umwe mu bahanga ba mbere muri virusi muri icyo gihugu, yakoraga mu kigo cyâubushakashatsi kuri za virus mu murwa mukuru, Sofia.
Yari afite âdoctoratâ yakuye muri kaminuza ikomeye ya Institut Ivanovski de Moscou mu myaka ya 1970âŠkandi yakundaga umurimo we.
Radka yabwiye BBC ati: âNakoraga muri laboratoire ya Academie ya siyanse ya Bulgarie kandi hari laboratoire ikomeye yiga kuri za virus.âÂ
Imwe muri virus we na bagenzi be bifuzaga cyane kwigaho ni VIH.
Ikipe ye yakurikiranye intangiriro yâiyi virus nâaho yaturutse guhera mu mpera zâimyaka ya 1970 hanze yâicyo gihugu.
Ariko nubwo yari imaze gukwira henshi kandi ica ibintu, amavu nâamavuko yayo yari akiri iyobera.
Iyobera abategetsi ba Bulgarie batari bafite ubushake bwo kumenya ibyaryo, ariko kuri Radka we yarabishakaga.
Umugambi wa âmagenduâ
Kuva muri Bulgarie ntabwo byamworoheye, ariko muri Kamena (6) 1985, Radka Argirova yagiye i Hambourg, icyo gihe hari mu Budage bwâuburengerazuba, mu nama yâiminsi yâabahanga muri siyanse, agiye kwerekana ubushakashatsi.
Iyo nama yari iyo kuvuga kuri cancer yâamaraso izwi nka leucĂ©mie/leukemia nâaho yaba ihuriye nâiyi virus nshya. Yabaye inama idasanzwe kuri we.
Benshi mu bahanga muri siyanse bakomeye ku isi bari baje muri iyi nama, barimo rurangiranwa umunyamerika Robert Gallo, waje kuba icyamamare ku ruhare rwe mu kuvumbura VIH nka virus itera SIDA, no gukora uburyo bwa mbere bwo kuyipima ikaboneka.
Ariko kugeza ubwo nta byinshi byari byakamenyekanye.
Muri uwo mwaka, Gallo yabwiye BBC ati: âNtabwo twatekerezaga ko irimo gukwirakwira vuba vuba kuko ubundi virus nkâiyo bitoroha kuyanduza.â
Yongeraho ati: âNtabwo twigeze twibaza ko iyi virus izica bingana gutya. Ijanisha ryâabanduye barwaye bakaremba riri hejuru kandi ririyongera.â
Umunsi umwe muri iyo nama, Gallo na Argirova batangiye kuvugana.
Argirova aribuka ati: âIcyo gihe, nanywaga itabi maze aza ansanga ngo ansabe itabi. Amenye aho nturuka, arambaza ati: âSIDA yifashe ite muri Bulgaria?âÂ
âNaramusubije nti: âSinabimenya kuko tutayipima. Urebye ntabyo nzi. Tugomba kubanza gupimaâ, Ariko nta virus mfite.âÂ
Gallo yabonye igisubizo. Yasabye mugenzi we wâUmudage gutegura VIH muri laboratoire maze akayibika mu kantu gafite ubunini nkâubwa telephone igezweho muri iki gihe.
Hashize iminsi micye, bayihaye Argirova kugira ngo ayigeze muri Bulgaria mu buryo bwa magendu mu ishakoshi ye yo mu ntoki.
Yabwiye BBC ati: âKari akantu gatukura, ntiwari kubona virus cyangwa se uturemangingo twayo. Byari nkâumuvinyu utukura, kandi harimo utuntu tubiri; kamwe kariho uturemangingo twanduye akandi kariho ututanduye.Â
âNafashe ako kantu, ngashyira mu isakoshi yanjye nerekeza i Frankfurt aho nafatiye indege ijya Sofia.â
Ubwoba nâUbushakeÂ
Umwe mu nshuti ze yagiye kwakira Argirova ku kibuga cyâindege maze bombi bajyana kuri laboratoire ya Academie yâigihugu ya siyanse kugira ngo babike iyo virus mu bushyuhe bwa degere 37, igipimo cyiza kuri yo.
Ariko ntiyari yizeye niba uturemangingo twa VIH twaba twarokotse urugendo rwâindege.
Yagize ati: âUturemangingo na virus ubwayo biragorwa iyo bitari mu bushyuhe bwa degere 37 kandi urugendo rwari rugoyemo, byabaye ngombwa ko dushyira ibyo bintu mu cyuma cyabugenewe (incubateur).Â
âAriko kuwa mbere, nashimishijwe no gusanga utwo turemangingo tukimeze neza, nuko ntangira gukora ubushakashatsi.â
Mu gihe uturemangingo twa VIH twari dutangiye gukura ahantu hashya yadushyize, kuri Argirova, ibintu byari bimeze nabi.
Amakuru yari amaze gukwira hose ko yazanye virus yica mu gihugu, ndetse na bagenzi be bâabahanga muri siyanse bari bagize ubwoba.
Ati: âByaravuzwe cyane mu binyamakuru kandi hari abantu bari barakajwe nâuko dufite iyo virus. Bamwe bari bafite ubwoba, sinzi impamvu, ku bandi yenda byari ishyari.â
Guhatwa ibibazo
Radka Argirova yahise ajya mu mboni zâinzego zâumutekano za leta, zamuhase ibibazo mu gihe cyâamezi ku buryo virus ya VIH yageze muri Bulgarie.
Ati: âAbantu bo muri minisiteri yâubutegetsi batangiye kumbaza buri munsi uko Gallo yampaye iyo virus, nâicyo yari agamije [âŠ] Cyari ikibazo kimwe igihe cyose, iminsi yose. Nageze aho ndambirwa kubisobanura.âÂ
Nubwo bwose babanje kumurwanya bose, nyuma Argirova yabonye abamushyigikira mu bategetsi ba gikomuniste, icyuho mu butegetsi bwariho butembagara.
Amaherezo yemerewe guhuza bagenzi be maze bagakora uburyo bwo gupima VIH bahereye kuyo bafite.
Mu 1986, ibigo 26 byo gupima byashyizwe ahatandukanye mu gihugu, abanyabulgaria miliyoni ebyiri bapimwa SIDA.
Mu nkuru mbarankuru (documentaire) yakozwe imyaka itatu nyuma, bavugamo uko icyo gihe ibitangazamakuru byose byari byarakangukiye kuvuga amakuru ya SIDA.
Byatumye iyi virus hamwe nâiyi ndwara abantu benshi bayimenya, kandi Argirova na bagenzi be babasha gukora ubushakashatsi ku banduye nâuburyo bwo kwandura, nkâuko nawe abisobanura muri iyo documentaire.
Aho agira ati: âUburyo bwose bwo gukoranaho mu rugo, nko gusangira amasahani, ibirahure nâibindi nta na hamwe bihuriye no kwanduza iyi ndwara.âÂ
Nyuma yâimyaka ine agejeje VIH rwihishwa mu gihugu cye iri mu ishakoshi ye, Argirova yahawe inshingano zo kwigisha rubanda rwa Bulgaria iyi virus na SIDA nâibikorwa byo kuyirinda.
Uyu munsi, ni umuhanga mu bya virus muri bimwe mu bitaro bikomeye kandi byigenga muri Bulgaria.
Argirova kandi ni umwe mu nzobere zizwi cyane kandi zubahwa mu bushakashatsi kuri Covid-19.